Excel формулалари жадвалдаги сонларни қўшиш, ўртача қийматни топиш, шартларни текшириш ва матн билан ишлашга ёрдам беради. Қуйидаги жадвалда кундалик ўқиш ва ишда қўл келадиган формулалар содда, ўйлаб тузилган мисоллар билан берилган.
Excel формулалари ҳақида қисқача
Эхцелда формула = белгиси билан бошланади. Масалан, =А2+Б2 икки катакдаги қийматни қўшади, =СУМ(А2:А6) эса белгиланган оралиқдаги сонларни жамлайди. А2:А6 ёзуви А устунидаги А2 катакдан А6 катаккача бўлган оралиқни билдиради.
Функция — дастурга тайёр киритилган ҳисоблаш ёки текшириш буйруғи; СУМ ва ИФ шулар жумласидан. Қуйидаги мисолларда функцияларнинг инглизча номлари ва аргументларни, яъни функцияга бериладиган қийматларни ажратиш учун вергул ишлатилган. Сиздаги тил ва ҳудуд созламаларига қараб номлар бошқача бўлиши ёки вергул ўрнига нуқтали вергул талаб қилиниши мумкин.
Excel формулалари ҳақида қизиқарли фактлар
Мисолларни алоҳида машқ жадвалида синаб кўринг. Формулани ёзишдан олдин унда кўрсатилган катакларга мос сон ёки матн киритсангиз, натижани тушуниш осонлашади.
| № | Формула ва вазифаси | Мазмуни ва мисол |
|---|---|---|
| 1 | СУМ — сонларни жамлайди =СУМ(Б2:Б6) |
Функция берилган оралиқдаги сонларни қўшади. Масалан, ўқув қуроллари нархларини Б2:Б6 катакларига ёзиб, жами харажатни битта формула билан топасиз. |
| 2 | АВЕРАГЕ — ўртача қийматни топади =АВЕРАГЕ(Б2:Б6) |
Сонлар йиғиндиси уларнинг сонига бўлинади. Бўш катак ҳисобга кирмайди, аммо нол ёзилган катак ўртача қийматга таъсир қилади. |
| 3 | МИН — энг кичик сонни топади =МИН(Б2:Б6) |
Функция оралиқдаги энг кичик сонни қайтаради. Масалан, бир хил дафтар учун ёзилган турли нархлар орасидан энг арзонини ажратишингиз мумкин. |
| 4 | МАХ — энг катта сонни топади =МАХ(Б2:Б6) |
Белгиланган оралиқдаги энг катта сон натижа бўлади. Бир ҳафтада ўқилган саҳифалар жадвалида бу формула энг кўп саҳифа ўқилган кундаги миқдорни кўрсатади, лекин куннинг номини чиқармайди. |
| 5 | ЦОУНТ — сонли катакларни санайди =ЦОУНТ(Б2:Б6) |
Бу функция йиғиндини эмас, сон ёзилган катаклар сонини топади. Оралиқдаги оддий матн ва бўш катаклар ҳисобга кирмайди. |
| 6 | ИФ — шартга қараб натижа танлайди =ИФ(Б2=5,”Аъло”,”Бошқа баҳо”) |
Агар Б2 катакдаги қиймат 5 бўлса, формула Аъло матнини чиқаради. Бошқа ҳолатда эса Бошқа баҳо ёзуви кўринади; формуладаги матнлар қўштирноқ ичига олинади. |
| 7 | СУМИФ — шартга мос сонларни қўшади =СУМИФ(А2:А6,”Дафтар”,Б2:Б6) |
Формула А2:А6 оралиғидан Дафтар ёзувини излайди ва мос қаторларнинг Б устунидаги сонларини жамлайди. Шу йўл билан аралаш харидлар орасидан фақат дафтар харажатини ажратасиз. |
| 8 | ЦОУНТИФ — шартга мос катакларни санайди =ЦОУНТИФ(А2:А6,”Тайёр”) |
Функция оралиқда Тайёр ёзуви нечта катакда борлигини санайди. Масалан, синф лойиҳасидаги тугалланган вазифалар сонини шу усулда билиш мумкин. |
| 9 | РОУНД — сонни яхлитлайди =РОУНД(Б2,1) |
Иккинчи аргумент каср қисмида нечта хона қолдиришни белгилайди. Б2 катагида 12,36 бўлса, мисолдаги формула 12,4 натижасини беради. |
| 10 | АНД — барча шартларни текширади =АНД(Б2=5,C2=”Тайёр”) |
Иккала шарт ҳам бажарилсагина ТРУЭ, яъни рост натижа чиқади. Шартлардан бири бажарилмаса, функция ФАЛСЕ, яъни ёлғон қийматини қайтаради. |
| 11 | ОР — камида битта шартни текширади =ОР(Б2=5,C2=5) |
Б2 ёки C2 катаклардан камида биттасида 5 бўлса, натижа ТРУЭ бўлади. АНД функциясидан фарқли равишда, бунда барча шартлар бир вақтда бажарилиши талаб қилинмайди. |
| 12 | НОТ — мантиқий натижани тескарисига алмаштиради =НОТ(Б2=5) |
Б2 катакдаги қиймат 5 бўлса, формула ФАЛСЕ қайтаради. Қиймат 5 га тенг бўлмаса, натижа ТРУЭ бўлади: НОТ текширувнинг рост ёки ёлғонлигини тескарисига ўгиради. |
| 13 | ЛЕН — матндаги белгиларни санайди =ЛЕН(А2) |
Функция ҳарфлар билан бирга бўш жой ва тиниш белгиларини ҳам санайди. Масалан, А2 катагига Салом ёзилса, натижа 5 чиқади. |
| 14 | ЛЕФТ — матннинг бошидан белги олади =ЛЕФТ(А2,3) |
Формула матннинг чап томонидан кўрсатилган миқдордаги белгини ажратади. А2 катагида Тошкент ёзилган бўлса, мисолдаги натижа Тос бўлади. |
| 15 | РИГҲТ — матннинг охиридан белги олади =РИГҲТ(А2,4) |
Бу функция матннинг ўнг томонидан белгиларни олади. А2 катагида Китоб-2026 ёзилган бўлса, формула 2026 қисмини ажратади, аммо натижа матн турида бўлади. |
Амалда чалкашадиган формулаларни қандай ажратиш мумкин?
СУМ жами миқдорни, ЦОУНТ эса сонли катакларни топади
Фарқни кичик мисолда кўринг. Б2:Б4 катакларига 10, 20 ва 30 ёзилса, =СУМ(Б2:Б4) натижаси 60, =ЦОУНТ(Б2:Б4) натижаси эса 3 бўлади. Биринчиси қанча эканини, иккинчиси нечта сон борлигини билдиради.
Масалан, дафтар нархлари жадвалида СУМ жами харажатни беради. ЦОУНТ эса нархи сон билан киритилган катакларни санайди; уни сотиб олинган дафтарлар сони деб қабул қилманг.
АВЕРАГЕ бўш катак билан нолни бир хил кўрмайди
Б2 катагига 4, Б3 катагига 6 ёзиб, Б4 ни бўш қолдиринг. =АВЕРАГЕ(Б2:Б4) натижаси 5 бўлади, чунки ҳисобда фақат иккита сон қатнашади. Б4 га нол ёзсангиз, ҳисобга учта сон киради ва ўртача қиймат ўзгаради.
Шунинг учун киритилмаган маълумот ўрнига шунчаки нол қўйманг. Аввал нол ҳақиқий қийматми ёки маълумот ҳали йўқлигини билдирадими, шуни аниқланг.
ИФ натижани танлайди, АНД эса шартларни бирлаштиради
ИФ ёрдамида текширув натижасига мос ёзув чиқарасиз. АНД эса бир нечта талабнинг биргаликда бажарилганини текширади; уларни битта формулада ҳам қўллаш мумкин.
Масалан, машқ жадвалида =ИФ(АНД(Б2=5,C2=”Тайёр”),”Мос”,”Мос эмас”) деб ёзинг. Мос натижаси чиқиши учун Б2 да 5, C2 да эса Тайёр ёзуви бўлиши керак. Синаш пайтида фақат битта катакни ўзгартирсангиз, ҳар бир шарт қандай таъсир қилишини кўрасиз.
СУМИФ ва ЦОУНТИФ турли саволларга жавоб беради
СУМИФ мос қаторлардаги сонларни қўшади, ЦОУНТИФ эса мос катакларни санайди. Харид жадвалида Дафтар ёзуви икки қаторда учраса, ЦОУНТИФ шу икки катакни санайди; СУМИФ эса уларнинг ёнидаги харажатларни жамлайди.
СУМИФ ишлатганда шарт текшириладиган оралиқ билан қўшиладиган оралиқни мос қаторлардан танланг. Масалан, А2:А6 даги номларга Б2:Б6 даги нархлар тегишли бўлсин, акс ҳолда натижани нотўғри талқин қилишингиз мумкин.
Болаларга қандай тушунтириш мумкин
Болага кичик кутубхона жадвалини тузишни таклиф қилинг: бир устунда китоб учун танланган қисқа ном, ёнида ўқилган саҳифалар сони турсин. Аввал сонларни қўлда қўшсин, кейин СУМ билан текширсин. МАХ ва МИН ёрдамида эса энг катта ҳамда энг кичик миқдорни топсин.
Кейинги машқда сонлардан биттасини алмаштиринг. Excel формулалари одатдаги автоматик ҳисоблаш ҳолатида натижани қайта ҳисоблайди; бола шу ўзгаришни кузатсин ва сабабини айтсин. Машқ учун алоҳида жадвалдан фойдаланинг, шунда керакли маълумот тасодифан ўчиб кетмайди.
Кўп бериладиган саволлар
Нега тўғри кўчирилган формула хато беряпти?
Сабаб функция номининг тилга мос келмаслиги, аргумент ажратгичи ёки етишмаётган қавс бўлиши мумкин. Аввал бошланғич = белгисини ва қавсларни текширинг, кейин сиздаги Excel вергулми ёки нуқтали вергулми ишлатишини аниқланг. Функцияни дастур таклифлари орасидан танлаш номдаги хатони камайтиради.
Нега СУМ айрим сонларни қўшмаяпти?
Сон кўринишидаги қиймат катакда матн сифатида сақланган бўлиши мумкин. СУМ кўрсатилган оралиқдаги бундай матнни сон каби қўшмайди. Шубҳали катакдаги қийматни текшириб, уни ҳақиқий сон сифатида қайта киритинг.
Формулани бошқа қаторга кўчирсам, нега катак манзили ўзгаради?
Оддий катак манзиллари формула кўчирилган жойга мос равишда ўзгаради. Масалан, =А2+Б2 формуласини бир қатор пастга кўчирсангиз, у =А3+Б3 бўлади. Битта манзил ўзгармасин десангиз, уни $А$2 шаклида ёзинг: доллар белгилари устун ва қаторни маҳкамлайди.