Она плата — компьютернинг асосий қисмларини бир-бирига улайдиган ва улар ўртасида маълумот алмашишга ёрдам берадиган бош электрон плата. Протсессор, тезкор хотира ва бошқа қурилмалар шу плата орқали биргаликда ишлайди. Унинг вазифасини тушунсангиз, компьютер ичидаги қисмларни фарқлаш ва янги қурилма танлашда нималарга эътибор беришни билиш осонлашади.
Она плата нима ва қандай вазифани бажаради?
Плата — устига электрон қисмлар ўрнатилган, улар орасида электр алоқасини таъминлайдиган ясси асос. Компьютернинг бош платасида жуда кўп майда қисмлар, уланиш жойлари ва ингичка ўтказувчи йўллар бор. Бу йўллар безак эмас. Улар орқали электр сигналлари, яъни маълумотни ифодаловчи электр ўзгаришлари узатилади.
Буни мактабдаги йўлакларга ўхшатиш мумкин. Синфхоналарнинг вазифалари турлича, аммо йўлаклар уларни бир бинода боғлаб туради. Компьютерда ҳам ҳар бир қисм алоҳида иш бажаради: бири ҳисоблайди, бошқаси маълумотни вақтинча сақлайди, яна бири тасвирни экранга чиқаришга хизмат қилади. Бош плата улар орасидаги алоқани таъминлайди, лекин барча ишни ўзи бажармайди.
Масалан, сиз матн ёзаётганда клавиатурадаги тугмани босасиз. Бу ҳақдаги маълумот компьютерга келади, қайта ишланади ва натижада экранда ҳарф пайдо бўлади. Жараёнда бир неча қисм қатнашади. Уларнинг келишиб ишлаши учун алоқа йўли керак; бош платанинг вазифаларидан бири ана шу алоқани таъминлашдир.
Унинг устида қайси қисмлар жойлашади?
Компьютер ичига қараганда барча қисмлар бир хил кўриниши мумкин. Аслида уларнинг вазифалари фарқ қилади. Айрим қисмлар бевосита бош платага ўрнатилади, бошқалари эса унга сим ёки махсус уланиш жойи орқали боғланади. Қуйидаги номларни билсангиз, компьютер тузилиши ҳақидаги тушунтиришларни англаш анча енгиллашади.
- Протсессор — дастур буйруқларини бажарадиган ва ҳисоб-китобларни қиладиган асосий қисм.
- Тезкор хотира — ишлаётган дастурларга айни пайтда керак бўлган маълумотларни вақтинча сақлайдиган қисм.
- Улагичлар — бошқа қисмлар ёки симлар уланадиган махсус жойлар.
- Электрон бошқарув қисмлари — қурилмалар ўртасидаги алоқа ва электр таъминотига хизмат қиладиган кичик қисмлар.
- Кенгайтириш жойлари — мос қўшимча қурилмаларни улашга мўлжалланган жойлар.
Ҳамма плата бир хил тузилмайди. Бир моделда бор уланиш жойи бошқасида бўлмаслиги ёки бошқа жойда туриши мумкин. Шунинг учун суратдаги ҳар бир детални ёдлашдан кўра, унинг вазифасини тушуниш фойдалироқ. Қурилманинг қўлланмасидаги чизма эса айнан ўша моделда қайси уланиш жойи қаерда эканини аниқлашга ёрдам беради.
Протсессор, хотира ва бош плата нимаси билан фарқ қилади?
Бу қисмлар бир-бирининг ўрнини босмайди. Протсессор буйруқларни бажаради, тезкор хотира эса иш давомида керак бўладиган маълумотларни вақтинча тутиб туради. Бош плата уларни улайди. Демак, фақат битта қисмни кучайтириш компьютер бажарадиган барча ишларни бирдек тезлаштиради, деб бўлмайди.
Дарс тайёрлашни мисол қилайлик. Масалани ечаётган ўқувчини протсессорга, олдида очиқ турган дафтар ва китобларни тезкор хотирага ўхшатиш мумкин. Бу фақат тушунтирувчи ўхшатиш. Ҳақиқий компьютерда маълумот электр сигналлари ёрдамида қайта ишланади, қисмлар эса ўзаро уланишлар орқали ишлайди.
Маълумот сақлагич ҳам тезкор хотирадан фарқ қилади. Расмлар, ҳужжатлар ва дастурлар сақлагичда компьютер ўчирилгандан кейин ҳам қолади; тезкор хотира эса одатда электр узилганда ичидаги маълумотни сақламайди. Шу сабабли матн териб бўлгач, ҳужжатни сақлаш керак. Бош плата бу икки хил хотира вазифасини ўзи бажарадиган қисм эмас.
Нега ҳар қандай қисмни улаб бўлмайди?
Компьютер қисмлари ўзаро мос келиши керак. Мослик деганда фақат қисмнинг жойига сиғиши эмас, балки уланиш тури ва ишлаш талаблари ҳам бир-бирига тўғри келиши тушунилади. Ташқи кўриниши ўхшаш иккита қисм турли платаларга мўлжалланган бўлиши мумкин. Шунинг учун кўз билан чамалаш етмайди.
Масалан, янги тезкор хотира олмоқчи бўлсангиз, аввал компьютерингиз қайси турини қўллашини текшириш лозим. Протсессор танлашда ҳам унинг бош плата билан мослиги керак. Сотувчига фақат компьютернинг рангини ёки ташқи кўринишини айтиш ёрдам бермайди. Аниқ модел номи ва ишлаб чиқарувчи берган тавсиф фойдалироқ маълумот беради.
Харид олдидан қурилма қўлланмасини кўринг ёки модел номини биладиган устадан ёрдам сўранг. Ноутбукда, яъни кўтариб юриладиган компьютерда айрим қисмларни алмаштириш имконияти чекланган бўлиши мумкин. Мос келмаётган қисмни куч билан жойлаштирманг. Уланиш жойи ўхшаб кўринса ҳам, бу унинг албатта мослигини англатмайди.
Плата билан ишлаганда нимага эътибор бериш керак?
Компьютернинг ички қисмларини оддий ўйинчоқ каби ушлаб кўриш ярамайди. Электрон қисмлар нозик бўлади, тасодифий тегиш ёки нотўғри улаш эса уларга зарар етказиши мумкин. Ўқувчи компьютер тузилишини ўрганаётганда сурат, қўлланмадаги чизма ёки ўқитувчи кўрсатган намунадан бошлагани маъқул. Қурилмани очиш шарт эмас.
Компьютер ёқилмай қолса, дарров бош плата бузилган деган хулосага келманг. Бир хил белги турли сабаблардан келиб чиқиши мумкин. Масалан, экранда тасвир йўқлиги экран уланишига ҳам боғлиқ бўлиши эҳтимол. Ички қисмларни тахмин билан алмаштириш ўрнига, қандай ҳолат кузатилганини устага аниқ айтиб беринг.
Тушунтириш учун кузатган нарсангизни ёзиб қўйинг: қурилма ёқиладими, экранда ёзув кўринадими, муаммо қачон сезилди? Бу қайдлар ташхис эмас, ҳолатнинг тавсифи бўлади. Тутун ёки куйган ҳид сезилса, қурилмадан фойдаланишни тўхтатинг ва катталарга хабар беринг. Бундай вазиятда ичини очиб сабаб қидиришга уринманг.
Қизиқарли фактлар
- Бош плата фақат стол компьютерида эмас, ноутбукда ҳам бор; унинг шакли ва жойлашуви фарқ қилиши мумкин.
- Плата юзасидаги ингичка ўтказувчи йўллар электрон қисмларни ўзаро боғлайди.
- Клавиатура ва сичқонча ташқарида турса ҳам, компьютернинг ички қисмлари билан алоқа қилади.
- Тезкор хотира ва маълумот сақлагич бир хил вазифани бажармайди.
- Бир хил кўринган уланиш жойлари ҳар доим ҳам бир хил қурилмага мос келавермайди.
Оддий кузатув учун компьютерингизнинг ташқи томонига қаранг. Клавиатура, сичқонча ва экран қаерга уланганини топинг, лекин симларни узманг. Кейин қоғозга қурилмалар орасидаги боғланишни чизинг. Шу машқ кўриниб турган ташқи қурилмалар билан ичкаридаги асосий қисмлар ўртасидаги фарқни тушунишга ёрдам беради.
Кўп бериладиган саволлар
Она плата бўлмаса, компьютер ишлайдими?
Оддий шахсий компьютер бош платасиз тўлиқ ишламайди. Унинг асосий қисмлари бир-бирига боғланиб, маълумот алмашиши керак; бош плата шу боғланиш учун хизмат қилади.
Бош плата алмаштирилса, файллар ўчиб кетадими?
Бош платани алмаштиришнинг ўзи файллар албатта ўчади дегани эмас, чунки ҳужжатлар одатда алоҳида сақлагичда туради. Шунга қарамай, таъмирдан олдин керакли файлларнинг захира нусхасини, яъни бошқа жойдаги қўшимча нусхасини сақлаб қўйиш маъқул.
Яхшироқ плата ўрнатилса, компьютер тезлашадими?
Фақат платанинг ўзини алмаштириш ҳар доим сезиларли тезлик бермайди. Натижа протсессор, тезкор хотира, сақлагич ва бажарилаётган ишга ҳам боғлиқ, шунинг учун аввал айнан нима секин ишлаётганини аниқлаш керак.
Компьютерни очмасдан плата моделини билса бўладими?
Кўп ҳолларда моделни қурилма ҳужжатлари ёки тизим маълумотларини кўрсатадиган дастурий воситалар орқали аниқлаш мумкин. Маълумот топилмаса, фақат моделни билиш учун корпусни очишга шошилманг; қўлланмани текширинг ёки устадан ёрдам сўранг.