Антивирус — компьютер ёки телефондаги зарарли дастурларни аниқлаш, тўхтатиш ва олиб ташлашга ёрдам берадиган ҳимоя дастури. Танлашда қурилмангизга мос, мунтазам янгиланадиган ва созламалари тушунарли воситани афзал кўринг. Қуйидаги тавсиялар бепул ва пулли вариантларни солиштириш, огоҳлантиришларни тушуниш ҳамда кераксиз дастур ўрнатмасликка ёрдам беради.
Антивирус қурилмани нимадан ҳимоя қилади?
Зарарли дастур — қурилмага ёки ундаги маълумотларга зарар етказадиган дастур. Айримлари файлларни бузади, бошқалари шахсий маълумотларни яширинча йиғишга уринади. Кундалик суҳбатда буларнинг ҳаммасини кўпинча вирус деб атаймиз. Аслида вирус зарарли дастурларнинг бир тури: у бошқа файлларга қўшилиб, улар орқали тарқалиши мумкин.
Ҳимоя дастури файлларни текширади ва хавфли деб топган нарсаси ҳақида огоҳлантиради. Масалан, мактаб топшириғи деб юкланган файл ичида бегона дастур бўлиши мумкин. Файлнинг номи ёки чиройли белгиси унинг хавфсизлигини исботламайди. Текширув шубҳали файлни очишдан олдин хавфни пайқашга ёрдам беради.
Бироқ бу восита барча хавфларни бартараф этмайди. Сохта саҳифага паролни ўзингиз киритсангиз ёки бегона кишига тасдиқлаш кодини айтсангиз, ҳимоя дастурининг ўзи етмайди. Уни эшик қулфига ўхшатиш мумкин: қулф фойдали, аммо калитни кимга бераётганингизга ҳам эътибор керак.
Текширув ва огоҳлантиришлар қандай ишлайди?
Ҳимоя воситаси файлларни текширишда маълум хавф белгиларини излайди. Баъзи воситалар дастурларнинг шубҳали ҳаракатларини ҳам кузатади. Масалан, оддий вазифа учун очилган дастур кутилмаганда бошқа файлларни ўзгартиришга уринса, бу текширишга сабаб бўлиши мумкин. Шу боис ҳимоя фақат файл номига қараб қарор чиқармайди.
Янгиланиш — дастурга янги маълумотлар ва тузатишлар келиши. Ҳимоя воситасини ўрнатиб, кейин янгиланишларини бутунлай ўчириб қўйиш яхши танлов эмас. Автоматик янгиланиш ёқилганини текширинг. Қурилма интернетга узоқ вақт уланмаган бўлса, муҳим файлларни текширишдан олдин ҳимоя воситасининг ҳолатига қаранг.
Карантин — шубҳали файлнинг ишлашини чеклаб, уни алоҳида сақлаш усули. Бундай хабар чиқса, файлни дарров қайта очманг ва огоҳлантиришни шунчаки ёпиб юборманг. Қаердан юклаганингизни эсланг, хабарни ўқинг. Дастур баъзан хавфсиз файлни ҳам шубҳали деб белгилаши мумкин, аммо буни тахмин билан ҳал қилмаслик керак.
Қайси ҳимоя воситаси сизга мос келади?
Ҳамма учун бирдек мос келадиган ягона танлов йўқ. Қурилманинг операцион тизими, яъни унинг асосий ишини бошқарадиган дастурий муҳит, танловга таъсир қилади. Компьютерга мўлжалланган восита телефонга мос келмаслиги мумкин. Юклашдан олдин дастур тавсифидаги мослик талабларини қурилмангиз созламаларидаги маълумотлар билан солиштиринг.
Танлашни қурилмангиздаги мавжуд ҳимоя созламаларидан бошланг. Унда ҳимоя воситаси бор-йўқлигини, ёқилганини ва янгиланаётганини кўринг. Фақат рекламада кўрганингиз учун яна бир дастур ўрнатишга шошилманг. Қуйидаги мезонлар вариантларни бир хил тартибда баҳолашга ёрдам беради:
- Мослик: дастур айнан сиз фойдаланадиган тизим ва унинг талқинида ишлаши керак.
- Тушунарли бошқарув: текширувни бошлаш, янгиланишни кўриш ва огоҳлантиришни тушуниш осон бўлсин.
- Янгиланиш: дастур янги ҳимоя маълумотларини мунтазам қабул қила олсин.
- Қурилмага юклама: ҳимоя ишлаётганида одатий вазифаларингиз жуда секинлашиб қолмасин.
- Очиқ шартлар: қайси имконият бепул, қайси бири пулли эканини олдиндан билиб олинг.
Масалан, ўқувчи компьютерда дарс тайёрласа, оиласи эса ундан сурат ва ҳужжатлар учун фойдаланса, содда бошқарув айниқса қулай. Турли вазифалар учун кўплаб қўшимча тугмалар шарт эмас. Дастур тавсифини ўқиётганда сизга керак бўлмаган имкониятлар рўйхатидан кўра, асосий ҳимояни қандай бошқаришингизга эътибор беринг.
Бепул дастур етадими ёки пуллиси керакми?
Бепул восита ҳам кундалик эҳтиёжга мос келиши мумкин. Пулли дегани ҳар доим кучлироқ, бепул дегани эса фойдасиз дегани эмас. Фарқни фақат нархдан изламанг: айнан қайси вазифалар мавжудлигини, қандай чекловлар қўйилганини ва улардан сиз фойдаланасизми, шуни солиштиринг.
Айрим пулли тўпламларда қўшимча хизматлар бўлади. Масалан, оиладаги қурилмаларни бошқариш ёки техник ёрдам олиш имконияти таклиф этилиши мумкин. Булар керак бўлмаса, узун имкониятлар рўйхати учун ҳақ тўлашга шошилманг. Аксинча, тушунмаган ҳолатда ёрдам сўраш сиз учун зарур бўлса, ёрдам хизмати шартларини олдиндан ўқинг.
Синов учун берилган дастур кейинчалик тўлов сўраши мумкин. Ўрнатиш ойнасидаги шартларни кўриб чиқинг, автоматик тўловга розилик бераётганингизни текширинг. Фақат катта чегирма ёки қўрқитувчи хабар сабаб танлов қилманг. Аввал маҳсулотнинг расмий тавсифини ўқиб, кейин қарор беринг.
Ўрнатгандан кейин нималарга эътибор бериш керак?
Дастурни ишлаб чиқувчининг расмий саҳифаси ёки қурилмангизнинг расмий иловалар дўконидан олинг. Бегона хабардаги юклаш тугмасига ишонманг. Айниқса, интернет саҳифаси бирдан қурилмангиз зарарланганини айтиб, дарҳол нимадир ўрнатишни талаб қилса, шошилманг. Саҳифадаги даъво қурилмангиз ҳақиқатан текширилганини англатмайди.
Ўрнатилгач, ҳимоя ёқилганини ва янгиланиш ҳолатини текширинг. Бир вақтнинг ўзида бир нечта доимий ҳимоя дастурини ишлатиш шарт эмас: улар бир-бирининг ишига халақит бериши ёки қурилмани секинлаштириши мумкин. Мавжуд воситани алмаштирмоқчи бўлсангиз, эски ва янги дастур кўрсатмаларини ўқинг, созламаларни тахмин билан ўзгартирманг.
Кундалик эҳтиёткорликни ҳам сақланг. Кутилмаган файлни очишдан олдин юборган одамдан аниқлаштиринг, дастурларни янгилаб боринг ва муҳим ҳужжатларнинг захира нусхасини — алоҳида сақланган қўшимча нусхасини яратинг. Масалан, оилавий суратлар фақат битта қурилмада қолиб кетмасин. Ҳимоя воситаси йўқолган ҳар қандай файлни қайтариб бера олмайди.
Қизиқарли фактлар
- Компьютер вируси биологик вирус эмас: у тирик организм эмас, дастурий коддир.
- Зарарли файл фақат интернетдан келмайди; ташқи хотира воситасида ҳам бўлиши мумкин.
- Файлнинг таниш номи унинг хавфсизлигига кафолат бермайди.
- Карантинга олинган файл дарҳол бутунлай ўчирилган бўлиши шарт эмас.
- Ҳимоя дастурининг огоҳлантириши билан оддий интернет саҳифасидаги қўрқитувчи ёзув бир хил нарса эмас.
Ҳозир қурилмангизнинг хавфсизлик созламаларини очиб кўринг. Ҳимоя ҳолати, охирги янгиланиш ва текширув натижаси қаерда кўрсатилишини топинг. Ҳеч нарсани ўзгартирмасдан шу бўлимлар билан танишиб олиш ҳам кейинги огоҳлантиришни тушунишга ёрдам беради.
Кўп бериладиган саволлар
Телефонга ҳам антивирус керакми?
Бу телефон тизими, ундаги мавжуд ҳимоя ва ундан қандай фойдаланишингизга боғлиқ. Аввал қурилманинг хавфсизлик созламаларини текширинг, иловаларни расмий дўкондан олинг ва фақат реклама тавсияси билан қўшимча дастур ўрнатманг.
Ҳимоя дастури ўрнатилган бўлса, ҳар қандай файлни очса бўладими?
Йўқ, ҳеч бир ҳимоя воситаси барча хавфларни тўлиқ тўхтатишга кафолат бермайди. Кутилмаган файл ёки хабар келганда, уни ким ва нима учун юборганини аниқлаштириш барибир керак.
Текширув пайтида компьютер нега секинлашади?
Текширув қурилманинг ишлаш қувватидан фойдаланади, шу сабаб бошқа вазифалар секинроқ бажарилиши мумкин. Агар бу дарс ёки ишга халақит берса, дастур имкон берса, текширувни қурилма камроқ ишлатиладиган вақтга белгиланг.
Дастур муҳим ҳужжатни хавфли деб топса, нима қиламан?
Ҳужжатни дарҳол қайта очманг ёки ҳимояни ўчириб қўйманг. Огоҳлантириш матнини ўқинг, файл манбасини текширинг ва тушунарсиз бўлса, дастур ёрдам хизматига ёки ишончли техник мутахассисга мурожаат қилинг.