Kompyuter nima? Kompyuter — ma’lumotni qabul qiladigan, dastur buyruqlari asosida qayta ishlaydigan, saqlaydigan va natijani ko’rsatadigan elektron qurilma. Uning asosiy qismlari va ishlash tartibini tushunsangiz, matn yozish, fayl saqlash hamda internetdan foydalanish orasidagi farqni oson ajratasiz.
Kompyuter nima va u qanday vazifalarni bajaradi?
Kompyuter turli ma’lumotlar bilan ishlaydi. Siz yozgan so’z, chizgan rasm, tanlagan qo’shiq yoki kiritgan son uning uchun ma’lumotdir. Masalan, maktabdagi topshiriqni yozayotganingizda qurilma tugmalardan kelgan belgilarni qabul qiladi va ularni ekranda ko’rsatadi. Natijani keyin ochish uchun saqlab qo’yishingiz ham mumkin.
Uning vazifasi faqat hisoblash emas. Kompyuter yordamida jadval tuzasiz, rasm chizasiz, taqdimot tayyorlaysiz va video tomosha qilasiz. Bir qurilmaning turli ishlarni bajarishiga dasturlar yordam beradi. Dastur — kompyuterga nima qilishni ko’rsatadigan buyruqlar to’plami. Yozish dasturi bilan rasm chizish dasturining vazifasi boshqa-boshqa.
Tashqi ko’rinishi ham turlicha bo’ladi. Stol usti kompyuterining asosiy qismlari odatda alohida joylashadi, noutbukda esa ekran, klaviatura va boshqa qismlar bir korpusga birlashgan. Smartfon ham hisoblash va dastur bajarish jihatidan kompyuterga o’xshaydi. Ammo qurilmani tanlashda tashqi ko’rinishdan ko’ra, undan qanday ish uchun foydalanishingiz muhimroq.
Uning ichki va tashqi qismlari nima qiladi?
Ekran natijani ko’rsatadi, klaviatura esa harf, son va buyruqlarni kiritishga yordam beradi. Sichqoncha bilan ekrandagi belgini tanlaysiz yoki buyumni surasiz. Bular ko’rinib turadigan qismlar. Asosiy hisoblash va boshqarish ishlari esa korpus, ya’ni qurilmaning tashqi qobig’i ichidagi qismlarda bajariladi.
Protsessor — dastur buyruqlarini bajaradigan va hisob-kitob qiladigan qism. Uni topshiriqni bosqichma-bosqich bajaruvchi yordamchiga o’xshatish mumkin. Lekin u odam kabi ma’noni tushunib fikrlamaydi: berilgan buyruqlar bo’yicha ishlaydi. Protsessorning o’zi yetarli emas, chunki unga ma’lumotni vaqtincha ushlab turadigan xotira va boshqa qismlar ham kerak.
Tezkor xotira ochiq dasturlar ishlatayotgan ma’lumotlarni vaqtincha saqlaydi. Uni dars qilayotgan paytingizdagi ish stoliga o’xshating: kerakli daftarlar oldingizda turadi. Ma’lumot saqlash qurilmasi esa javonga o’xshaydi — fayllar keyingi foydalanish uchun unda qoladi. Kompyuter o’chirilganda tezkor xotiradagi saqlanmagan ish yo’qolishi mumkin, saqlash qurilmasiga yozilgan fayl esa odatda qoladi.
Tugmani bosgandan keyin nima sodir bo’ladi?
Jarayonni oddiy misolda kuzating. Klaviaturada harf tugmasini bossangiz, undan kompyuterga signal boradi. Ishlayotgan dastur bu signalga mos amalni bajaradi va harfni ekranda chiqaradi. Sizga bitta harakatdek ko’rinadi, aslida esa qurilmaning bir necha qismi birgalikda ishlaydi.
Ko’p vazifalarda umumiy tartib o’xshash: ma’lumot kiradi, qayta ishlanadi va natija chiqadi. Masalan, hisoblash dasturiga sonlar hamda qo’shish buyrug’ini kiritasiz. Kompyuter hisobni bajarib, javobni ko’rsatadi. Rasmni kattalashtirishda esa kiritilgan buyruq sonli javobga emas, tasvirning ekranda boshqacha ko’rinishiga olib keladi.
Natijani ko’rish bilan uni saqlash bir xil emas. Yozgan matningiz ekranda turgani hali faylga yozilganini anglatmaydi. Fayl — nom bilan saqlanadigan ma’lumotlar to’plami; u matn, rasm yoki boshqa turdagi ma’lumot bo’lishi mumkin. Ish paytida saqlash buyrug’idan foydalaning va dastur faylni qayerga yozganiga e’tibor bering.
Dastur bilan qurilmaning farqi nimada?
Qo’l bilan ushlash mumkin bo’lgan qismlar kompyuterning jismoniy qismlaridir. Dastur esa ko’rsatmalar orqali shu qismlarning ishini boshqaradi. Buni daftar va topshiriq bilan solishtirish mumkin: daftar yozishga joy beradi, topshiriq esa nima yozishingizni belgilaydi. Kompyuterda ham qurilma bilan dastur bir-birini to’ldiradi.
Operatsion tizim — kompyuter qismlari va boshqa dasturlar ishini boshqaradigan asosiy dasturlar majmuasi. U fayllarni ochish, dasturlarni ishga tushirish va qurilmalardan foydalanishga yordam beradi. Masalan, siz rasm faylini tanlaganingizda, tizim uni mos dasturda ochishi mumkin. Shu sababli ekrandagi har bir oyna alohida qurilma degani emas.
Vazifaga mos dastur tanlang. Matn muharriri yozuvni tahrirlashga, jadval dasturi ma’lumotlarni kataklarda tartiblashga, rasm dasturi esa tasvir yaratishga xizmat qiladi. Bir fayl hamma dasturda bir xil ochilavermaydi. Agar fayl ochilmasa, darrov uni buzilgan deb o’ylamang: avval mos dasturdan foydalanayotganingizni tekshiring.
Kompyuter internet bo’lmasa ham ishlaydimi?
Ha, ko’p ishlar uchun internet shart emas. Qurilmaga o’rnatilgan va ulanishni talab qilmaydigan dasturda matn yozish, rasm chizish yoki saqlangan faylni ko’rish mumkin. Internet — qurilmalar o’rtasida ma’lumot almashishga xizmat qiladigan global tarmoq. U kompyuterning o’zi emas, balki boshqa qurilmalar bilan bog’lanish imkonidir.
Brauzer — internetdagi sahifalarni ochadigan dastur. Uni ochish bilan internet aloqasi avtomatik paydo bo’lmaydi: qurilma tarmoqqa ulangan bo’lishi ham kerak. Ayrim dasturlar ishlash uchun doimiy ulanishni talab qiladi, boshqalari esa faqat ma’lumot yuborayotganda yoki yangilanayotganda internetdan foydalanadi.
Internetdan foydalanganda fayl va shaxsiy ma’lumotlarga ehtiyot bo’ling. Notanish xabardagi faylni shoshilib ochmang, parolingizni boshqalarga bermang. Maktab yoki kutubxonadagi umumiy kompyuterda ishlasangiz, tugatgach shaxsiy hisobingizdan chiqing. Bola uchun noma’lum oyna yoki tushunarsiz so’rov chiqsa, kattalardan yordam so’rash yaxshi yo’l.
Qiziqarli faktlar
- Kompyuter ma’lumotni ichkarida ikkilik ko’rinishda, ya’ni nol va bir orqali ifodalaydi.
- Harf, rasm va tovush turlicha ko’rinsa ham, kompyuter ularni raqamli ma’lumot sifatida qayta ishlaydi.
- Sensorli ekran ikki vazifani bajaradi: tasvirni ko’rsatadi va tegishingiz orqali buyruq qabul qiladi.
- Faylni boshqa papkaga ko’chirish bilan uning ichidagi matn yoki rasm odatda o’zgarmaydi.
- Kompyuter tez hisoblay oladi, lekin noto’g’ri kiritilgan ma’lumotdan ham noto’g’ri natija chiqarishi mumkin.
Oddiy kuzatuv qilib ko’ring: matn dasturida qisqa gap yozing, unga tushunarli nom berib saqlang va fayl joylashgan papkani eslab qoling. So’ng hujjatni yoping va o’sha papkadan qayta oching. Shu mashqda ma’lumot kiritish, uni ekranda ko’rish va saqlashning farqi yaqqol bilinadi.
Ko’p beriladigan savollar
Kompyuter bilan noutbukning farqi nima?
Noutbuk — olib yurishga moslangan kompyuter turi. Unda ekran, klaviatura va asosiy ichki qismlar bir korpusda joylashadi, stol usti kompyuterida esa ular ko’pincha alohida bo’ladi. Ikkalasi ham dasturlar orqali ma’lumot bilan ishlaydi.
Kompyuter nima uchun sekin ishlaydi?
Kompyuter bir vaqtning o’zida ko’p vazifani bajarayotgani yoki dastur uning imkoniyatidan ko’proq resurs talab qilayotgani uchun sekinlashishi mumkin. Keraksiz ochiq dasturlarni yoping va saqlash qurilmasida bo’sh joy borligini tekshiring. Sabab tushunarsiz bo’lsa, muhim fayllarni o’chirishga shoshilmay, kompyuterni tushunadigan kishidan yordam so’rang.
Kompyuterni o’chirsam, yozganlarim yo’qoladimi?
Faylga saqlangan yozuv odatda qoladi, saqlanmagan o’zgarishlar esa yo’qolishi mumkin. Ba’zi dasturlar ishni avtomatik saqlaydi, ammo bunga tekshirmasdan tayanmang. O’chirishdan oldin hujjatni saqlang va uning nomi hamda joylashuvini tekshiring.
Kompyuter har doim to’g’ri javob beradimi?
Yo’q, natija kiritilgan ma’lumot va dasturdagi buyruqlarga bog’liq. Masalan, masaladagi sonni xato yozsangiz, kompyuter siz kiritgan son bilan hisoblaydi, asl topshiriqni o’zi tuzatmaydi. Muhim javobni topshiriq sharti bilan solishtirib tekshiring.