Kompyuter qismlari ma’lumotni kiritish, qayta ishlash, saqlash va natijani ko’rsatish vazifalarini bajaradi. Asosiy qismlarga tizim bloki, monitor, klaviatura va sichqoncha kiradi. Ularning qanday hamkorlik qilishini tushunsangiz, kompyuterdan foydalanish va unga mos qo’shimcha qurilmani tanlash osonlashadi.
Kompyuter qismlari nimalardan iborat?
Stol usti kompyuteriga qarang. Uning ekrani, tugmalari va alohida qutisi borligini ko’rasiz. Monitor matn, rasm va boshqa tasvirlarni ko’rsatadi. Klaviatura orqali yozasiz, sichqoncha yordamida esa ekrandagi belgilarni tanlaysiz. Quti shaklidagi tizim bloki ichida ma’lumot bilan ishlaydigan asosiy ichki qismlar joylashadi.
Ichki va tashqi qismlarni ajratish qulay. Masalan, monitor tashqarida turadi, protsessor esa tizim bloki ichida bo’ladi. Protsessor — dastur buyruqlarini bajaradigan va hisob-kitob qiladigan qism. Tizim blokini protsessor deb atash aniq emas: protsessor uning ichidagi qismlardan biri, xolos.
Barcha qismlar bir xil ish qilmaydi. Maktabda insho yozayotganingizni tasavvur qiling: klaviatura harflarni kiritadi, ichki qismlar bu ma’lumot bilan ishlaydi, monitor esa yozganlaringizni ko’rsatadi. Faylni saqlash buyrug’ini berganingizda, matn saqlash qurilmasiga yoziladi. Oddiy ko’ringan vazifada ham bir nechta qism birgalikda qatnashadi.
Protsessor va tezkor xotira qanday hamkorlik qiladi?
Protsessor dastur bergan ko’rsatmalarni bajaradi. Hisoblash dasturida misol yechsangiz yoki yozilgan matnni tahrirlasangiz, u shu ish uchun kerakli buyruqlarni qayta ishlaydi. Uni faqat hisoblash bilan cheklab bo’lmaydi: dasturlarning turli amallarida ham protsessor qatnashadi.
Tezkor xotira — ishlayotgan dasturlar va ayni paytda kerak bo’lgan ma’lumotlar vaqtincha turadigan joy. Uni dars qilayotganda ochib qo’ygan ish stolingizga o’xshatish mumkin. Kerakli daftar va kitoblar qo’l ostingizda turganidek, dasturga zarur ma’lumotlar ham tezkor xotirada turadi. Bu o’xshatish uning vazifasini tushunishga yordam beradi, lekin xotira haqiqiy stol emas.
Ona plata ichki qismlarni o’zaro bog’laydigan asosiy elektron platadir. Unda protsessor, xotira va boshqa qismlar o’rtasida ma’lumot almashish uchun ulanishlar bor. Quvvat ta’minoti bloki esa kompyuter qismlariga kerakli elektr energiyasini yetkazadi. Sovitish vositalari ishlayotgan qismlardan issiqlikni chiqarishga yordam beradi; shu sababli kompyuterning havo o’tadigan teshiklarini to’sib qo’ymang.
Rasm va hujjatlar qayerda saqlanadi?
Hujjatlar, rasmlar va dasturlar saqlash qurilmasida turadi. Uning keng tarqalgan turlari qattiq disk va SSD deb ataladi. Ikkalasi ham fayllarni saqlash uchun xizmat qiladi, lekin ichki tuzilishi farq qiladi. Oddiy foydalanuvchi uchun dastlab ularning nomidan ko’ra vazifasini tushunish foydaliroq.
Tezkor xotira bilan saqlash qurilmasini adashtirmang. Kompyuter o’chirilganda tezkor xotiradagi ish ma’lumotlari saqlanib qolmaydi. Saqlash qurilmasiga yozilgan fayllar esa qurilma o’chgandan keyin ham qoladi. Shu bois hujjatni ekranda ko’rib turish uning fayl sifatida saqlanganini anglatmaydi.
Masalan, Malika maktab uchun matn yozdi, deb olaylik. U ishini tushunarli nom bilan kerakli jildga saqlasa, keyin hujjatni topishi oson bo’ladi. Jild — fayllarni tartiblab joylash uchun ishlatiladigan joy. Muhim ishning qo’shimcha nusxasini boshqa saqlash qurilmasiga ko’chirish ham foydali: bitta nusxa yo’qolsa, ikkinchisi qoladi.
Buyruq kompyuterga qanday kiradi, natija qanday chiqadi?
Kiritish qurilmalari kompyuterga ma’lumot yoki buyruq yuboradi. Klaviaturada ism yozish, sichqoncha bilan rasm tanlash, mikrofon orqali ovoz yozib olish — bularning barchasi ma’lumot kiritishga misol. Qaysi qurilma kerakligi bajarmoqchi bo’lgan ishingizga bog’liq: ovoz yozish uchun klaviaturaning o’zi yetmaydi.
Chiqarish qurilmalari esa kompyuter tayyorlagan natijani ko’rish yoki eshitishga yordam beradi. Monitor tasvirni ko’rsatadi, karnay ovoz chiqaradi, printer esa matn yoki rasmni qog’ozga tushiradi. Qurilmalarni vazifasiga qarab eslab qolish ularning nomini shunchaki yodlashdan osonroq.
- Klaviatura: harf, raqam va belgilarni kiritadi, ayrim buyruqlarni bajarishga yordam beradi.
- Sichqoncha: ekrandagi ko’rsatkichni boshqaradi, kerakli joy yoki buyumni tanlashga xizmat qiladi.
- Mikrofon: ovozni kompyuterga kiritadi.
- Monitor: matn, rasm va videoni ko’rsatadi.
- Karnay yoki quloqchin: kompyuterdagi ovozni eshittiradi.
- Printer: elektron hujjat yoki tasvirni qog’ozga chiqaradi.
Noutbukning qismlari ham shunday ishlaydimi?
Noutbuk ham shu asosiy vazifalarni bajaradi. Farqi — uning ekrani, klaviaturasi va asosiy ichki qismlari bir korpusga jamlangan. Korpus qurilmaning qismlarini tutib turadigan tashqi qobiqdir. Noutbukda alohida tizim bloki ko’rinmagani bilan, uning ichida ham protsessor, tezkor xotira va saqlash qurilmasi bor.
Sichqoncha vazifasini ko’pincha sensorli maydoncha bajaradi: barmog’ingizni uning ustida yurgizib, ekrandagi ko’rsatkichni boshqarasiz. Qulay bo’lsa, alohida sichqoncha ham ulashingiz mumkin. Sensorli ekran esa teginishni qabul qilib, bir vaqtning o’zida tasvirni ham ko’rsatadi. Demak, ayrim qurilmalar ham kiritish, ham chiqarish vazifasini bajaradi.
Stol usti kompyuterimi yoki noutbukmi, vazifalarni bilish sizga kerakli qurilmani aniqlashga yordam beradi. Masalan, yozgan matningizni qog’ozda olish uchun printer kerak; uni faqat ekranda o’qish uchun esa printer shart emas. Tashqi ko’rinishga emas, bajarmoqchi bo’lgan ishingizga qarab fikrlang.
Qiziqarli faktlar
- Monitorni o’chirish bilan butun kompyuter o’chmaydi: tizim bloki ishlashda davom etishi mumkin.
- Sichqoncha odatda buyumni emas, ekrandagi ko’rsatkichni boshqaradi. Buyumni ko’chirish uchun uni tanlab, tegishli amalni bajarish kerak.
- Sensorli ekran ma’lumotni ko’rsatadi va barmoq teginishini qabul qiladi.
- Bir faylning nusxalarini turli saqlash qurilmalarida saqlash mumkin.
- Klaviatura faqat matn yozish uchun emas: uning tugmalari orqali dasturlarga buyruq ham beriladi.
Kompyuter qismlari vazifasini mustahkamlash uchun oddiy kuzatish o’tkazing. Matn yozish dasturini ochib, qisqa jumla kiriting va uni saqlang. So’ng qaysi qurilma orqali yozganingizni, natijani qayerda ko’rganingizni va fayl qayerga saqlanganini aytib bering. Buning uchun korpusni ochish yoki ichki qismlarga tegish kerak emas.
Ko’p beriladigan savollar
Tizim bloki bilan protsessor bir xilmi?
Yo’q, tizim bloki va protsessor bir xil emas. Tizim bloki ichida protsessor bilan birga ona plata, tezkor xotira va boshqa qismlar joylashadi.
Tezkor xotira ko’p bo’lsa, ko’proq rasm saqlanadimi?
Rasmlarni saqlash hajmi tezkor xotiraga emas, saqlash qurilmasidagi bo’sh joyga bog’liq. Tezkor xotira esa ishlayotgan dasturlarga kerak bo’lgan ma’lumotlarni vaqtincha tutib turadi.
Kompyuterdan sichqonchasiz foydalansa bo’ladimi?
Ha, ko’p vazifalarni klaviatura orqali ham bajarish mumkin. Noutbukda sensorli maydoncha ham yordam beradi, lekin qulay boshqarish usuli dasturga va bajarayotgan ishingizga bog’liq.
Monitor ishlasa, kompyuter ham ishlayaptimi?
Monitorning yoqilgan bo’lishi kompyuterning qolgan qismlari ham ishlayotganini bildirmaydi. Stol usti kompyuterida monitor va tizim bloki alohida qurilmalar bo’lgani uchun ularning holatini alohida tekshirish kerak.