Operatsion tizim — kompyuter qurilmalarini boshqaradigan va dasturlar ishlashi uchun sharoit yaratadigan asosiy dasturiy ta’minot. Windows, macOS va Linux asosidagi tizimlar shu vazifani bajaradi. Ularning farqini tushunsangiz, kompyuterdagi ish muhitini tanish, fayllarni tartibga solish va kerakli dasturni tanlash osonlashadi.
Operatsion tizim kompyuterda nima qiladi?
Kompyuterning ekrani, klaviaturasi va xotirasi bor. Lekin bu qismlar birgalikda ishlashi uchun ularni boshqarish kerak. Operatsion tizim dasturlar bilan qurilmalar o’rtasidagi ishni muvofiqlashtiradi. Masalan, siz klaviaturada harf bossangiz, matn yozayotgan dastur shu harfni qabul qilib, ekranda ko’rsatadi. Bunda klaviatura, dastur va ekran o’zaro bog’liq holda ishlaydi.
Uni maktabdagi ish tartibiga o’xshatish mumkin. Xonalar va o’quv qurollari tayyor bo’lsa ham, darslar tartibsiz o’tmaydi: kim qayerda, qachon va nima bilan shug’ullanishi kelishiladi. Kompyuterda ham dasturlar protsessor — hisoblash ishlarini bajaradigan qism — va xotiradan foydalanadi. Tizim ularning ishini taqsimlaydi. Shu sababli matn yozib turib, boshqa oynada rasmni ham ochishingiz mumkin.
Fayllarni boshqarish ham uning vazifasi. Fayl — kompyuterda nom bilan saqlanadigan ma’lumot: rasm, matn yoki ovoz yozuvi bo’lishi mumkin. Tizim faylni saqlash, topish, nusxalash va o’chirishga yordam beradi. Papkalar esa fayllarni guruhlash uchun xizmat qiladi. Masalan, maktab topshiriqlarini fanlar bo’yicha papkalarga ajratsangiz, kerakli hujjatni izlash ancha qulay bo’ladi.
Dastur bilan tizimning farqi nimada?
Matn muharriri matn yozishga, brauzer esa veb-sahifalarni ochishga xizmat qiladi. Bular amaliy dasturlar, ya’ni ma’lum ishni bajaradigan vositalardir. Operatsion tizimning vazifasi kengroq: u shu dasturlar ishlaydigan muhitni tayyorlaydi. Brauzerni yopganingizda kompyuter ishlashda davom etadi, chunki brauzer bilan butun tizim bir narsa emas.
Interfeys — siz dastur yoki tizim bilan muloqot qiladigan ko’rinish va boshqaruv vositalari. Ekrandagi tugmalar, menyular, belgilar va oynalar uning qismlaridir. Masalan, papkani ochish uchun uning belgisini tanlaysiz. Biroq tizim faqat ko’rinadigan oynalardan iborat emas: uning ko’zga ko’rinmaydigan qismlari ham qurilmalar va dasturlar ishini boshqaradi.
Bu farq muammo sababini tushunishga yordam beradi. Bitta dastur javob bermay qolsa, darrov butun kompyuter buzilgan deb o’ylamang. Avval boshqa oynalar va menyular ishlayotganini tekshirib ko’ring. Aksincha, biror tugma yoki menyu siz kutgan joyda bo’lmasa, bu ham nosozlik degani emas: boshqa tizimda boshqaruv vositalari boshqacha joylashishi mumkin.
Windows, macOS va Linux qanday farqlanadi?
Windows, macOS va Linux asosidagi tizimlar bir xil asosiy ehtiyojlarga xizmat qiladi: dastur ochish, fayllar bilan ishlash va qurilmalarni boshqarish. Farq ularning ko’rinishi, sozlamalari hamda qaysi dastur va qurilmalar bilan ishlashida bilinadi. Birida o’rgangan tugmangiz boshqasida boshqa joyda turishi mumkin. Bu yangi sinfxonada kerakli javonni topishga o’xshaydi: maqsad tanish, joylashuv esa boshqacha.
- Windows — kompyuterlar uchun operatsion tizim. Unda ish stoli, oynalar va menyular orqali dasturlar hamda fayllar bilan ishlaysiz.
- macOS — Apple kompaniyasining Mac kompyuterlari uchun yaratilgan tizim. Uning ham o’z ish muhiti, sozlamalari va dasturlari bor.
- Linux asosidagi tizimlar — Linux yadrosidan foydalanadigan tizimlar. Yadro — qurilmalar va dasturlar o’rtasidagi asosiy ishlarni boshqaradigan ichki qism. Bunday tizimlarning turli tayyor to’plamlari mavjud.
Linux nomi kundalik suhbatda ko’pincha butun tizimga nisbatan aytiladi. Aniqroq aytganda, to’liq ish muhiti uchun yadro bilan birga boshqa dasturlar ham kerak. Shu bois Linux asosidagi ikki kompyuterning ekrani bir-biridan farq qilishi mumkin. Boshlayotgan odam uchun nomlarni yodlashdan ko’ra, faylni qayerdan ochish va sozlamani qayerdan topishni bilish foydaliroq.
Qaysi tizim sizning vazifangizga mos keladi?
Tanlovni tashqi ko’rinishdan emas, bajaradigan ishingizdan boshlang. Maktab vazifasi uchun matn yozasizmi, taqdimot tayyorlaysizmi yoki rasm chizasizmi? Sizga kerakli dastur tanlangan tizimda ishlashini tekshiring. Bir dastur barcha tizimlar uchun chiqarilmagan bo’lishi mumkin. Nomi o’xshash dasturlar ham faylni har doim bir xil ko’rinishda ochavermaydi.
Qurilma mosligi ham kerak. Moslik — qurilma yoki dasturning tanlangan muhitda ishlay olishi. Masalan, printer qog’ozga chiqarishi uchun tizim u bilan aloqa qila olishi lozim. Bunda drayver deb ataladigan yordamchi dastur kerak bo’lishi mumkin. Drayver tizimga muayyan qurilma bilan qanday ishlashni bildiradi. Kerakli ma’lumotni qurilmaning yo’riqnomasidan tekshirish ma’qul.
Faqat boshqalarning maqtoviga qarab tanlamang. Avval o’zingiz foydalanadigan dasturlar, uydagi qurilmalar va maktabdagi topshiriqlarni yozib chiqing. Tizimni almashtirishni rejalashtirsangiz, kerakli fayllarning zaxira nusxasini — aslidan alohida saqlangan nusxasini — tayyorlang. Umumiy kompyuterda esa o’zboshimchalik bilan o’zgartirish kiritmang: undan foydalanadigan boshqa odamlar bilan kelishib oling.
Qiziqarli faktlar
- Tizimning tashqi ko’rinishi bilan uning ichki ishlash qismi bir narsa emas. Fon rasmini o’zgartirish yangi tizim o’rnatish degani emas.
- Bir xil vazifani turli dasturlar bajarishi mumkin. Masalan, matn yozish uchun faqat bitta dasturga bog’lanib qolish shart emas.
- Fayl nomi oxiridagi kengaytma uning turini aniqlashga yordam beradi. Lekin nomni o’zgartirish fayl mazmunini boshqa turga aylantirmaydi.
- Kompyuterdagi tezkor xotira dasturlar ishlayotgan paytda kerak bo’ladi. Fayllarni uzoq saqlaydigan joy esa undan boshqa vazifani bajaradi.
- Telefon va planshetlarda ham tizim dasturlar hamda qurilmalar ishini boshqaradi. Boshqaruv usuli esa qurilmaga qarab farqlanadi.
Kichik kuzatuv qilib ko’ring: sozlamalarni o’zgartirmasdan, kompyuteringizdagi tizim haqida ma’lumot beradigan bo’limni toping. Keyin oddiy matn faylini yarating va nom berib saqlang. Uni yopib, saqlagan papkangizdan qayta oching. Shu mashqda dastur, fayl va tizimning vazifalari alohida ko’rinadi.
Ko’p beriladigan savollar
Kompyuterimda qaysi tizim borligini qanday bilaman?
Sozlamalardagi tizim yoki qurilma haqida ma’lumot beradigan bo’limdan bilishingiz mumkin. Bo’lim nomi va unga kirish yo’li tizimga qarab farqlanadi. Faqat ekran foniga yoki belgilar rangiga qarab xulosa qilmang.
Windows uchun dastur macOS yoki Linuxda ham ishlaydimi?
Har doim ham ishlamaydi: dastur tanlangan tizimga mos bo’lishi kerak. Uni o’rnatishdan oldin qaysi tizimlar uchun chiqarilganini tekshiring. Kerak bo’lsa, shu vazifani bajaradigan mos dasturni tanlang.
Linuxni ishlatish uchun buyruqlarni bilish shartmi?
Oddiy kundalik ishlar uchun har doim ham buyruq yozish shart emas. Linux asosidagi ko’p tizimlarda papkalar, oynalar va menyular bilan ishlash mumkin. Ayrim sozlash vazifalarida esa matnli buyruqlar kerak bo’lishi mumkin.
Tizimni almashtirsam, fayllarim o’chib ketadimi?
O’chib ketishi mumkin; bu o’rnatish paytidagi tanlovlar va saqlash joyiga bog’liq. Shuning uchun boshlashdan oldin muhim fayllarni alohida joyga nusxalang va nusxalar ochilishini tekshiring. Tajribangiz bo’lmasa, kompyuter bilan ishlashni yaxshi biladigan kishidan yordam so’rang.