Kompyuter savodxonligi — kompyuterda kerakli ishni bajarish, fayllarni tartibda saqlash va internetdan ehtiyotkor foydalanish ko’nikmasidir. Uni noldan o’rganish uchun qurilmalarni tanishdan boshlang, keyin matn yozish, hujjat saqlash va ma’lumot qidirishga o’ting. Quyidagi reja har bir bosqichni oddiy mashq bilan o’zlashtirishga yordam beradi.
Kompyuter savodxonligi nimadan boshlanadi?
Dastlab kompyuterning asosiy qismlarini tanib oling. Ekran ma’lumotni ko’rsatadi, klaviatura matn kiritadi, sichqoncha esa ekrandagi belgilarni tanlashga yordam beradi. Noutbukda sichqoncha vazifasini barmoq bilan boshqariladigan sensorli maydoncha ham bajaradi. Hammasini birdan yodlash shart emas: qurilmani ishlatgan sari nomlari ham esda qoladi.
Keyingi qadam — dastur oynasini boshqarish. Dastur muayyan vazifani bajaradigan vosita: biri matn yozadi, boshqasi rasm ochadi. Oyna esa shu dastur ekranda ko’rinadigan joydir. Uni ochish, kichraytirish, yana ekranga chiqarish va yopishni mashq qiling. Oynani kichraytirish bilan yopish bir xil emas: kichraygan dastur ishlashda davom etadi.
- Sichqoncha ko’rsatkichini kerakli belgi ustiga olib boring va uni tanlang.
- Biror dasturni ochib, oynasini kichraytiring va qayta oching.
- Klaviaturada ismingizni yozing, xato harfni o’chiring va qayta kiriting.
- Ish tugagach, kompyuterni menyudagi o’chirish buyrug’i orqali o’chiring.
Notanish tugmani bosishdan oldin uning yonidagi yozuvni o’qing. Ayrim tugmalar ustida ko’rsatkichni biroz ushlab tursangiz, vazifasini tushuntiradigan qisqa yozuv chiqadi. Mashq uchun muhim hujjatni emas, alohida yaratilgan oddiy faylni ishlating.
Fayl va papkalarni qanday tartibga solasiz?
Fayl — kompyuterda nom bilan saqlangan ma’lumot: matn, rasm yoki boshqa hujjat. Papka esa fayllarni bir joyga jamlaydi. Uni maktab sumkasidagi alohida bo’limga o’xshatish mumkin: daftarlar bir joyda, qalamlar boshqa joyda tursa, keraklisini tez topasiz. Kompyuterda ham shu tartib yordam beradi.
O’zingiz uchun mashq papkasini yarating. Uning ichida matnlar va rasmlar uchun alohida papkalar ochishingiz mumkin. Faylga mazmunini bildiradigan nom qo’ying: masalan, Ona tili mashqi nomi Yangi hujjat nomidan tushunarliroq. Keyin faylni boshqa papkaga ko’chiring va qayerga tushganini tekshiring.
- Nusxalash: faylning yana bir nusxasini yaratadi, asl fayl o’z joyida qoladi.
- Ko’chirish: faylni oldingi joyidan boshqa joyga olib o’tadi.
- Nomini o’zgartirish: faylga yangi nom beradi, uning ichidagi matnni o’zgartirmaydi.
- O’chirish: faylni olib tashlaydi; kerakli hujjat ekanini oldindan tekshiring.
Saqlash oynasi ochilganda faqat fayl nomiga qaramang. Qaysi papka tanlanganini ham tekshiring, aks holda hujjat saqlanadi-yu, keyin uni topish qiyinlashadi. Muhim faylning qo’shimcha nusxasini boshqa ishonchli joyda saqlashni odat qiling. Nusxa ochilishini ham tekshirib qo’ying.
Matn yozishni qaysi mashqlar bilan o’rganish oson?
Qisqa matndan boshlang. Masalan, maktab uchun kerakli buyumlar ro’yxatini yoki oilaviy sayr rejasini yozing. Avval harflarni topish va xatoni tuzatishga e’tibor bering. Tezlikni quvish shart emas: o’qishga qulay, to’g’ri matn tayyorlash foydaliroq.
So’ng matnning ko’rinishini tartibga keltiring. Sarlavhani ajrating, gaplarni abzatslarga bo’ling, haqiqiy sanash kerak bo’lsa ro’yxat yarating. Har bir so’zni turli rangga bo’yash o’rniga, bir xil tartibni saqlang. O’zbekcha matnda o’, g’ va tutuq belgisi bor so’zlarni ham mashq qiling: o’quvchi, g’oya, ma’lumot.
Tayyor hujjatni saqlang, yoping va qayta oching. Bu oddiy tekshiruv matningiz kerakli joyda saqlanganini ko’rsatadi. Keyin bir gapni o’zgartirib, yana saqlang. Masalan, mashqdagi Aziz dastlab buyumlar ro’yxatini yozadi, keyin unga daftar qo’shadi va hujjatni qayta ochib, o’zgarish qolganini tekshiradi.
Internetdan qanday foyda olish va ehtiyot bo’lish mumkin?
Brauzer — internetdagi sahifalarni ochadigan dastur. Qidiruv tizimi esa kerakli sahifalarni topishga yordam beradi. So’rovni aniq yozing: o’simlik deb qidirish o’rniga, o’simlik bargi vazifasi deb yozsangiz, mavzuga yaqinroq natijalarni topasiz. Natijadagi sarlavha bilan cheklanmay, sahifadagi tushuntirishni ham o’qing.
Topilgan har bir gapni darrov to’g’ri deb qabul qilmang. Matnni kim yozgani, qachon yangilangani va fikriga qanday asos keltirgani ko’rinadimi, tekshiring. Maktab topshirig’i uchun ma’lumot izlasangiz, uni darslikdagi tushuntirish bilan solishtiring. Bir xil gapning ko’p saytda takrorlanishi uning rostligini o’z-o’zidan isbotlamaydi.
- Parol, ya’ni hisobingizga kirish uchun maxfiy belgilar ketma-ketligini boshqalarga bermang.
- Xabarda kelgan tasdiqlash kodini begona kishiga aytmang.
- Kutilmagan havola yoki faylni ochishdan oldin uni kim va nima uchun yuborganini tekshiring.
- Begona qurilmada shaxsiy hisobingizdan foydalansangiz, ish tugagach undan chiqing.
- Yuklash, ya’ni faylni internetdan qurilmaga olish zarur bo’lsa, ishonchli manbani tanlang.
Shubhali xabar shoshirishga urinishi mumkin. Masalan, darhol tugmani bosishni yoki maxfiy ma’lumot yuborishni talab qilsa, to’xtab tekshiring. Bola bunday vaziyatda ota-onasi yoki o’qituvchisidan yordam so’rashi mumkin. Tushunmagan oynani yopib, maslahat olish — ehtiyotkor qaror.
O’rganish rejasini qanday tuzish kerak?
Har bir mashg’ulotga bitta aniq vazifa tanlang. Kompyuterni o’rganaman degan maqsad juda keng; matn yozib, kerakli papkaga saqlayman degan vazifani esa tekshirish oson. Kompyuter savodxonligi muntazam amaliyot bilan rivojlanadi. Faqat ko’rsatmani tomosha qilish emas, amallarni o’zingiz bajarish ham zarur.
- Qurilmani boshqaring. Dasturni oching, oynalar orasida o’ting va ishni tugating.
- Fayllarni tartiblang. Papka yarating, hujjatni saqlang, nusxalang va qayta toping.
- Matn tayyorlang. Qisqa e’lon yozing, xatolarni tuzating va sarlavhani ajrating.
- Ma’lumot izlang. Maktab mavzusiga oid savol tuzing, natijalarni o’qing va solishtiring.
- Mustaqil topshiriq bajaring. O’rgangan amallarni birlashtirib, tayyor hujjat yarating.
Keyingi bosqichga oldingi vazifani ko’rsatmasiz bajara olganingizda o’ting. Qiyin joylarini daftarga qisqa yozib boring: masalan, fayl saqlangan papkani tekshirish. Yordam so’raganda ham aniq savol bering. Ishlamayapti deyish o’rniga, qaysi amalni bajarganingizni va ekranda nima chiqqanini tushuntiring.
Qiziqarli faktlar
- Klaviatura faqat matn yozmaydi: uning tugmalari yordamida ayrim buyruqlarni ham bajarish mumkin.
- Bir xil nomli fayllar turli papkalarda saqlanishi mumkin.
- Internet bo’lmasa ham, qurilmaga o’rnatilgan ko’plab dasturlarda ishlash mumkin.
- Fayl nomini o’zgartirish uning ichidagi ma’lumotni qayta yozmaydi.
- Matn muharriri — matn yozish va tahrirlash dasturi; unda xato yozilgan gapni butun hujjatni qaytadan ko’chirmasdan tuzatish mumkin.
O’zingizni tekshirish uchun kichik topshiriq bajaring: mahalladagi kitob almashish uchrashuviga qisqa e’lon yozing, uni alohida papkaga saqlang va qayta oching. So’ng faylning nusxasini yarating. Qaysi qadamda qiynalsangiz, keyingi mashqni aynan o’sha amaldan boshlang.
Ko’p beriladigan savollar
Kompyuterni telefondan o’rganish mumkinmi?
Telefonda tushuntirishlarni o’qish va ko’rsatmalarni ko’rish mumkin, lekin kompyuterdagi amaliy mashqning o’rnini to’liq bosmaydi. Sichqoncha, klaviatura va fayllar bilan ishlashni o’rganish uchun kompyuterda ham mashq qiling.
O’rganish uchun internet doim kerakmi?
Yo’q, matn yozish, papka yaratish va fayllarni tartiblash kabi mashqlarni internetsiz ham bajarish mumkin. Buning uchun kerakli dastur qurilmada o’rnatilgan bo’lishi lozim.
Kompyuter savodxonligini o’rganish uchun ingliz tilini bilish shartmi?
Boshlash uchun ingliz tilini bilish shart emas. Tushunarli tildagi dasturdan foydalaning, tez-tez uchraydigan tugmalar vazifasini esa amalda o’rganib boring.
Xato qilib faylni o’chirsam nima qilaman?
Avval o’chirilgan fayllar saqlanadigan savatchani tekshiring: fayl u yerda bo’lsa, uni qaytarish buyrug’idan foydalanishingiz mumkin. Har bir o’chirilgan fayl savatchaga tushmaydi, shuning uchun muhim hujjatlarning qo’shimcha nusxasini saqlang.