Компьютер нима? Компьютер — маълумотни қабул қиладиган, дастур буйруқлари асосида қайта ишлайдиган, сақлайдиган ва натижани кўрсатадиган электрон қурилма. Унинг асосий қисмлари ва ишлаш тартибини тушунсангиз, матн ёзиш, файл сақлаш ҳамда интернетдан фойдаланиш орасидаги фарқни осон ажратасиз.
Компьютер нима ва у қандай вазифаларни бажаради?
Компьютер турли маълумотлар билан ишлайди. Сиз ёзган сўз, чизган расм, танлаган қўшиқ ёки киритган сон унинг учун маълумотдир. Масалан, мактабдаги топшириқни ёзаётганингизда қурилма тугмалардан келган белгиларни қабул қилади ва уларни экранда кўрсатади. Натижани кейин очиш учун сақлаб қўйишингиз ҳам мумкин.
Унинг вазифаси фақат ҳисоблаш эмас. Компьютер ёрдамида жадвал тузасиз, расм чизасиз, тақдимот тайёрлайсиз ва видео томоша қиласиз. Бир қурилманинг турли ишларни бажаришига дастурлар ёрдам беради. Дастур — компьютерга нима қилишни кўрсатадиган буйруқлар тўплами. Ёзиш дастури билан расм чизиш дастурининг вазифаси бошқа-бошқа.
Ташқи кўриниши ҳам турлича бўлади. Стол усти компьютерининг асосий қисмлари одатда алоҳида жойлашади, ноутбукда эса экран, клавиатура ва бошқа қисмлар бир корпусга бирлашган. Смартфон ҳам ҳисоблаш ва дастур бажариш жиҳатидан компьютерга ўхшайди. Аммо қурилмани танлашда ташқи кўринишдан кўра, ундан қандай иш учун фойдаланишингиз муҳимроқ.
Унинг ички ва ташқи қисмлари нима қилади?
Экран натижани кўрсатади, клавиатура эса ҳарф, сон ва буйруқларни киритишга ёрдам беради. Сичқонча билан экрандаги белгини танлайсиз ёки буюмни сурасиз. Булар кўриниб турадиган қисмлар. Асосий ҳисоблаш ва бошқариш ишлари эса корпус, яъни қурилманинг ташқи қобиғи ичидаги қисмларда бажарилади.
Протсессор — дастур буйруқларини бажарадиган ва ҳисоб-китоб қиладиган қисм. Уни топшириқни босқичма-босқич бажарувчи ёрдамчига ўхшатиш мумкин. Лекин у одам каби маънони тушуниб фикрламайди: берилган буйруқлар бўйича ишлайди. Протсессорнинг ўзи етарли эмас, чунки унга маълумотни вақтинча ушлаб турадиган хотира ва бошқа қисмлар ҳам керак.
Тезкор хотира очиқ дастурлар ишлатаётган маълумотларни вақтинча сақлайди. Уни дарс қилаётган пайтингиздаги иш столига ўхшатинг: керакли дафтарлар олдингизда туради. Маълумот сақлаш қурилмаси эса жавонга ўхшайди — файллар кейинги фойдаланиш учун унда қолади. Компьютер ўчирилганда тезкор хотирадаги сақланмаган иш йўқолиши мумкин, сақлаш қурилмасига ёзилган файл эса одатда қолади.
Тугмани босгандан кейин нима содир бўлади?
Жараённи оддий мисолда кузатинг. Клавиатурада ҳарф тугмасини боссангиз, ундан компьютерга сигнал боради. Ишлаётган дастур бу сигналга мос амални бажаради ва ҳарфни экранда чиқаради. Сизга битта ҳаракатдек кўринади, аслида эса қурилманинг бир неча қисми биргаликда ишлайди.
Кўп вазифаларда умумий тартиб ўхшаш: маълумот киради, қайта ишланади ва натижа чиқади. Масалан, ҳисоблаш дастурига сонлар ҳамда қўшиш буйруғини киритасиз. Компьютер ҳисобни бажариб, жавобни кўрсатади. Расмни катталаштиришда эса киритилган буйруқ сонли жавобга эмас, тасвирнинг экранда бошқача кўринишига олиб келади.
Натижани кўриш билан уни сақлаш бир хил эмас. Ёзган матнингиз экранда тургани ҳали файлга ёзилганини англатмайди. Файл — ном билан сақланадиган маълумотлар тўплами; у матн, расм ёки бошқа турдаги маълумот бўлиши мумкин. Иш пайтида сақлаш буйруғидан фойдаланинг ва дастур файлни қаерга ёзганига эътибор беринг.
Дастур билан қурилманинг фарқи нимада?
Қўл билан ушлаш мумкин бўлган қисмлар компьютернинг жисмоний қисмларидир. Дастур эса кўрсатмалар орқали шу қисмларнинг ишини бошқаради. Буни дафтар ва топшириқ билан солиштириш мумкин: дафтар ёзишга жой беради, топшириқ эса нима ёзишингизни белгилайди. Компьютерда ҳам қурилма билан дастур бир-бирини тўлдиради.
Операцион тизим — компьютер қисмлари ва бошқа дастурлар ишини бошқарадиган асосий дастурлар мажмуаси. У файлларни очиш, дастурларни ишга тушириш ва қурилмалардан фойдаланишга ёрдам беради. Масалан, сиз расм файлини танлаганингизда, тизим уни мос дастурда очиши мумкин. Шу сабабли экрандаги ҳар бир ойна алоҳида қурилма дегани эмас.
Вазифага мос дастур танланг. Матн муҳаррири ёзувни таҳрирлашга, жадвал дастури маълумотларни катакларда тартиблашга, расм дастури эса тасвир яратишга хизмат қилади. Бир файл ҳамма дастурда бир хил очилавермайди. Агар файл очилмаса, дарров уни бузилган деб ўйламанг: аввал мос дастурдан фойдаланаётганингизни текширинг.
Компьютер интернет бўлмаса ҳам ишлайдими?
Ҳа, кўп ишлар учун интернет шарт эмас. Қурилмага ўрнатилган ва уланишни талаб қилмайдиган дастурда матн ёзиш, расм чизиш ёки сақланган файлни кўриш мумкин. Интернет — қурилмалар ўртасида маълумот алмашишга хизмат қиладиган глобал тармоқ. У компьютернинг ўзи эмас, балки бошқа қурилмалар билан боғланиш имконидир.
Браузер — интернетдаги саҳифаларни очадиган дастур. Уни очиш билан интернет алоқаси автоматик пайдо бўлмайди: қурилма тармоққа уланган бўлиши ҳам керак. Айрим дастурлар ишлаш учун доимий уланишни талаб қилади, бошқалари эса фақат маълумот юбораётганда ёки янгиланаётганда интернетдан фойдаланади.
Интернетдан фойдаланганда файл ва шахсий маълумотларга эҳтиёт бўлинг. Нотаниш хабардаги файлни шошилиб очманг, паролингизни бошқаларга берманг. Мактаб ёки кутубхонадаги умумий компьютерда ишласангиз, тугатгач шахсий ҳисобингиздан чиқинг. Бола учун номаълум ойна ёки тушунарсиз сўров чиқса, катталардан ёрдам сўраш яхши йўл.
Қизиқарли фактлар
- Компьютер маълумотни ичкарида иккилик кўринишда, яъни нол ва бир орқали ифодалайди.
- Ҳарф, расм ва товуш турлича кўринса ҳам, компьютер уларни рақамли маълумот сифатида қайта ишлайди.
- Сенсорли экран икки вазифани бажаради: тасвирни кўрсатади ва тегишингиз орқали буйруқ қабул қилади.
- Файлни бошқа папкага кўчириш билан унинг ичидаги матн ёки расм одатда ўзгармайди.
- Компьютер тез ҳисоблай олади, лекин нотўғри киритилган маълумотдан ҳам нотўғри натижа чиқариши мумкин.
Оддий кузатув қилиб кўринг: матн дастурида қисқа гап ёзинг, унга тушунарли ном бериб сақланг ва файл жойлашган папкани эслаб қолинг. Сўнг ҳужжатни ёпинг ва ўша папкадан қайта очинг. Шу машқда маълумот киритиш, уни экранда кўриш ва сақлашнинг фарқи яққол билинади.
Кўп бериладиган саволлар
Компьютер билан ноутбукнинг фарқи нима?
Ноутбук — олиб юришга мосланган компьютер тури. Унда экран, клавиатура ва асосий ички қисмлар бир корпусда жойлашади, стол усти компьютерида эса улар кўпинча алоҳида бўлади. Иккаласи ҳам дастурлар орқали маълумот билан ишлайди.
Компьютер нима учун секин ишлайди?
Компьютер бир вақтнинг ўзида кўп вазифани бажараётгани ёки дастур унинг имкониятидан кўпроқ ресурс талаб қилаётгани учун секинлашиши мумкин. Кераксиз очиқ дастурларни ёпинг ва сақлаш қурилмасида бўш жой борлигини текширинг. Сабаб тушунарсиз бўлса, муҳим файлларни ўчиришга шошилмай, компьютерни тушунадиган кишидан ёрдам сўранг.
Компьютерни ўчирсам, ёзганларим йўқоладими?
Файлга сақланган ёзув одатда қолади, сақланмаган ўзгаришлар эса йўқолиши мумкин. Баъзи дастурлар ишни автоматик сақлайди, аммо бунга текширмасдан таянманг. Ўчиришдан олдин ҳужжатни сақланг ва унинг номи ҳамда жойлашувини текширинг.
Компьютер ҳар доим тўғри жавоб берадими?
Йўқ, натижа киритилган маълумот ва дастурдаги буйруқларга боғлиқ. Масалан, масаладаги сонни хато ёзсангиз, компьютер сиз киритган сон билан ҳисоблайди, асл топшириқни ўзи тузатмайди. Муҳим жавобни топшириқ шарти билан солиштириб текширинг.