Adabiyot zakovat savollari butun oila, maktab o’quvchilari va kitobsevarlar uchun mo’ljallangan: savollar adabiy tushunchalarni tanish hamda matndagi belgilarni payqashga undaydi. Jamoalarga bo’linib o’ynang, har bir to’g’ri javobga kelishilgan ballni bering. Javoblar ro’yxatini o’yin tugaguncha faqat boshlovchi ko’rsin.
Adabiyot zakovat savollari
Savollar osondan qiyinga qarab joylashgan. Dastlab tanish atamalarni eslaysiz, keyin tasvir va suhbat shakllarini ajratasiz, oxirgi turda esa badiiy ifoda hamda voqealar qurilishiga e’tibor berasiz.
1-tur: oson savollar
- She’r misralari oxirida kelib, ohang jihatidan bir-biriga mos tushadigan so’zlar uyg’unligi nima deyiladi?
- She’rning alohida yozilgan bir qatori adabiyotda qanday atama bilan ataladi?
- She’rdagi bir necha misra mazmun va ohang jihatidan birlashib, qanday bo’lakni hosil qiladi?
- Sehrli buyumlar va xayoliy voqealar uchraydigan, ko’pincha yaxshilikning g’alabasi bilan tugaydigan xalq og’zaki hikoyasi qaysi janrga kiradi?
- Hayotiy tajribani qisqa, lo’nda va tugallangan hukm tarzida ifodalovchi xalq og’zaki ijodi namunasi nima deyiladi?
- Narsaning nomini aytmay, belgilarini yashirin tasvirlab, uning nima ekanini topishga undaydigan janr qanday ataladi?
- Hayvonlar yoki buyumlar orqali inson xulqini ko’rsatadigan, odatda ibratli xulosa beradigan kichik asar qaysi janrga mansub?
- She’r yaratadigan ijodkorni, uning yozgan asarlari janriga qarab, qanday ataymiz?
- Hikoya, qissa va roman kabi nasriy badiiy asarlarni yaratadigan ijodkor qanday ataladi?
- Ijodkor asarlarini o’z ismidan boshqa tanlangan adabiy nom bilan imzolasa, bu nom nima deyiladi?
2-tur: o’rtacha savollar
- She’riy misralarga bo’linmay, odatiy gap va xatboshilar bilan yoziladigan adabiy nutq shakli nima deyiladi?
- Asarda tog’, bog’, dala yoki osmon kabi tabiat manzaralarining tasviri qanday adabiy atama bilan ataladi?
- Qahramonning yuzi, qomati, kiyimi va boshqa tashqi belgilarini tasvirlash adabiyotda nima deyiladi?
- Asardagi ikki qahramonning navbatma-navbat gaplashishi qanday nutq shaklini hosil qiladi?
- Qahramonning boshqa kishiga navbat bermay, o’z o’ylari yoki kechinmalarini keng bayon etishi qanday nutq shakli?
- Hikoya yoki she’rning boshida turib, uni boshqa asarlardan nomi orqali ajratib turadigan qism nima deyiladi?
- Badiiy asardagi o’zaro bog’langan voqealar tizimi adabiyotda qanday atama bilan yuritiladi?
- Bir tildagi asarni mazmuni va badiiy ifodasini saqlashga intilib, boshqa tilga o’girish nima deyiladi?
- Muallif o’z hayot yo’lini o’zi yozib bayon qilgan asar qanday ataladi?
- Dramatik asarda qavs ichida berilib, qahramon harakati yoki sahna holatini tushuntiradigan muallif izohi nima deyiladi?
3-tur: qiyin savollar
- O’zimiz tuzgan «Yaproq qayiqdek suzdi» jumlasida yaproqni qayiqqa qiyoslash qaysi badiiy vositaga misol bo’ladi?
- «Shamol derazamni taqillatdi» degan tasvirda tabiat hodisasiga insonga xos harakat berilgan. Bu qanday badiiy vosita?
- «Seni ming yil kutdim» degan ifodada kutish muddati ataylab haddan ortiq kuchaytirilgan. Bu vosita nima deyiladi?
- Yorug’lik bilan zulmatni yoki quvonch bilan qayg’uni qarama-qarshi qo’yib tasvirlash qanday badiiy san’atga misol bo’ladi?
- Muallif bir so’zni ta’sirni kuchaytirish uchun ataylab qayta-qayta qo’llasa, qaysi badiiy vositadan foydalanadi?
- Asarda ilgari surilgan asosiy fikr, ya’ni muallif o’quvchiga yetkazmoqchi bo’lgan yetakchi qarash nima deyiladi?
- Asarda nima haqida so’z borayotganini bildiradigan, unda tasvirlangan hayotiy masalalar doirasi qanday ataladi?
- Voqealar rivojiga turtki berib, asardagi asosiy ziddiyatning boshlanishini ko’rsatadigan syujet qismi nima deyiladi?
- Asardagi ziddiyat eng keskin holatga yetib, voqealar tarangligi cho’qqiga chiqadigan nuqta qanday ataladi?
- Asarning asosiy ziddiyati qanday yakun topgani ayon bo’ladigan syujet qismi nima deyiladi?
Javoblar
Javoblar savollar tartibida berilgan. Boshlovchi ularni ovoz chiqarib o’qishdan oldin barcha jamoalarning javob varaqalarini yig’ib olsin.
- Qofiya.
- Misra.
- Band.
- Ertak.
- Maqol.
- Topishmoq.
- Masal.
- Shoir.
- Yozuvchi.
- Taxallus.
- Nasr.
- Peyzaj.
- Portret.
- Dialog.
- Monolog.
- Sarlavha.
- Syujet.
- Tarjima.
- Avtobiografiya.
- Remarka.
- Tashbeh.
- Jonlantirish.
- Mubolag’a.
- Tazod.
- Takror.
- G’oya.
- Mavzu.
- Tugun.
- Kulminatsiya.
- Yechim.
Viktorinani qanday o’tkazish mumkin
- Jamoalarni aralash tuzing. Oilada bolalar va kattalar birga qatnashsin. Sinfda esa faqat adabiyotga qiziqadigan o’quvchilarni bir jamoaga yig’may, kuchlarni tengroq taqsimlang.
- Javob vaqtini oldindan kelishing. Masalan, oson savolga yarim daqiqa, qiyiniga bir daqiqa ajrating. Boshlovchi savolni to’liq o’qib bo’lgach, vaqtni sanay boshlasin.
- Ball tartibini yozib qo’ying. Oson turdagi javobga bir, o’rtacha turdagiga ikki, qiyin turdagiga uch ball berishingiz mumkin. Bu o’yin uchun taklif; xohlasangiz, barcha savollarni teng baholang.
- Dars va oilaviy o’yinni farqlang. Darsda har turdan so’ng xatolar sababini muhokama qiling. Uyda kichik ishtirokchilarga savolni qayta o’qib bering, ammo javobni bildirib qo’yadigan ishoralardan saqlaning.
- Oddiy sovrin tanlang. Xatcho’p, daftar yoki keyingi o’yin mavzusini tanlash imkoniyati yetarli. Faqat g’olibni emas, yaxshi izoh bergan va jamoadoshini tinglagan ishtirokchini ham e’tirof eting.
Javoblarni tekshirishda nimaga qarash kerak?
Atamaning ma’nosi to’g’ri anglanganiga qarang. Masalan, ishtirokchi «tashbeh» o’rniga «o’xshatish» desa, uni mazmunan to’g’ri javob sifatida qabul qiling; bunday teng ma’noli javoblar haqidagi qoidani o’yindan oldin ayting.
Bahs tug’ilsa, jamoani darrov xato deb chiqarmang. Undan javobini savoldagi belgi bilan tushuntirishni so’rang: bu usul taxmin bilan tushunib berilgan javobni ajratishga yordam beradi.
Ko’p beriladigan savollar
Adabiyot zakovat savollari qaysi yoshdagilarga mos?
To’plam butun oila uchun, lekin oxirgi tur adabiy atamalar bilan tanish ishtirokchilarga qulayroq. Kichik bolalar bilan avval oson turni o’tkazing, qolgan savollarni esa kattalar yordamida muhokama qiling.
Barcha savollarni bir o’tirishda berish shartmi?
Yo’q, har bir turni alohida o’yin sifatida o’tkazishingiz mumkin. Dars vaqti cheklangan bo’lsa, bir turdan foydalaning va javoblarni izohlashga ham vaqt qoldiring.
Qiyin savolga hech bir jamoa javob topolmasa, nima qilish kerak?
Javobni oching va savoldagi qaysi belgi unga olib borishini birga aniqlang. Keyin ishtirokchilardan shu tushunchaga mos o’z misolini tuzishni so’rang, ammo uni o’tkazib yuborilgan savol uchun ballga aylantirmang.