Ахборот ўлчов бирликлари рақамли маълумот ҳажмини билдиради: байт кичик бирлик, мегабайт ва гигабайт эса каттароқ ҳажмларни ифодалайди. Улар ёрдамида файл қанча жой эгаллашини ва қурилмада қанча бўш жой борлигини тушунасиз. Бирликларнинг фарқини билиш телефон хотирасини, юкланадиган файл ҳажмини ва интернет сарфини солиштиришда ҳам асқатади.
Ахборот ўлчов бирликлари нимани ўлчайди?
Компьютер матн, расм, овоз ва видеони рақамли кўринишда сақлайди. Бунинг асосида бит туради: у фақат 0 ёки 1 қийматини оладиган энг кичик ахборот бирлигидир. Битни икки ҳолатли чироққа ўхшатиш мумкин: чироқ ё ёниқ, ё ўчиқ бўлади. Бу фақат тушунишга ёрдам берадиган ўхшатиш, компьютер ичида оддий чироқлар қатори бор дегани эмас.
Байт 8 битдан ташкил топади. Алоҳида бит жуда кичик бўлгани учун файллар ҳажмини одатда байт ва ундан катта бирликларда кўрсатамиз. Масалан, мактаб топшириғи ёзилган ҳужжатни телефонга сақласангиз, у хотирадан жой олади. Қурилма шу жой ҳажмини тегишли бирлик билан ифодалайди.
Ахборот ҳажми унинг фойдаси ёки мазмунини баҳоламайди. Кичик матнли файлда сизга зарур дарс жадвали бўлиши, катта видеода эса кераксиз ёзув сақланиши мумкин. Демак, ҳажм маълумотнинг қанчалик қимматли эканини эмас, уни сақлаш учун қанча жой кераклигини кўрсатади.
Байт, мегабайт ва гигабайт қандай боғланган?
Узунликни сантиметр ёки метр билан ифодалаганимиз каби, файл ҳажмини ҳам турли катталикдаги бирликларда ёзамиз. Байтдан кейин килобайт, мегабайт ва гигабайт келади. Катта бирлик ёзувни ихчамлаштиради: жуда кўп байтни узун сон билан ёзиш ўрнига мегабайт ёки гигабайтдан фойдаланиш қулай.
Ўнлик ҳисобда, яъни бирликлар минг баравар катталашадиган тартибда, боғланиш қуйидагича бўлади. Жадвалдаги қисқартмалар файл ҳақидаги маълумотларда ёки қурилма созламаларида учраши мумкин.
| Бирлик | Белгиси | Ўнлик ҳисобдаги тенглик |
|---|---|---|
| Байт | Б | 8 бит |
| Килобайт | kB | 1000 байт |
| Мегабайт | МБ | 1000 килобайт |
| Гигабайт | ГБ | 1000 мегабайт |
Компьютер билан боғлиқ ҳисобларда 1024 га асосланган бирликлар ҳам бор. Масалан, кибибайт деб аталадиган бирлик 1024 байтга тенг ва KiB шаклида ёзилади; ундан катталари MiB ва GiB белгиларига эга. Айрим дастурлар бирликларни бошқача белгилаши мумкин, шунинг учун турли ойналарда кўринган сонларни солиштирганда бирлик номига ҳам қаранг. Фақат рақамнинг ўзига қараб хулоса қилманг.
Нега расм ва видео матндан кўпроқ жой эгаллайди?
Оддий матнли файл асосан ҳарфлар, рақамлар ва бошқа белгилар ҳақидаги маълумотни сақлайди. Расмда эса тасвирнинг майда нуқталари ҳақидаги маълумот керак бўлади. Бундай нуқта пиксел дейилади. Суратнинг ўлчамлари катталашиб, пикселлари кўпайса, уни сақлаш учун керак бўладиган маълумот ҳам кўпайиши мумкин.
Видео кетма-кет кўрсатиладиган тасвирлардан тузилади, кўпинча унга овоз ҳам қўшилади. Шу сабабли у оддий матнли ҳужжатдан анча катта бўлиши мумкин. Масалан, мактаб тадбирининг видеоси билан шу тадбир ҳақида ёзилган қисқа хабар бир воқеани тасвирласа ҳам, хотирада бир хил жой эгалламайди.
Лекин файл турининг ўзи ҳажмни аниқ белгиламайди. Давомийлик, тасвир ўлчамлари ва сиқиш усули ҳам таъсир қилади. Сиқиш — маълумотни камроқ жой эгаллайдиган шаклда сақлаш усули; айрим усуллар барча маълумотни сақлайди, бошқалари эса баъзи тафсилотларни олиб ташлайди. Шунинг учун ҳажми кичикроқ сурат ҳар доим ҳам сифати яхшироқ сурат дегани эмас.
Телефон хотираси билан интернет сарфининг фарқи нимада?
Хотира сиғими қурилма қанча маълумот сақлай олишини билдиради. Файл ҳажми эса шу имкониятнинг қанча қисмини эгаллашини кўрсатади. Буни жавон ва китобларга ўхшатиш мумкин: жавоннинг сиғими бор, ҳар бир китоб эса ундан маълум жой олади. Телефонда дастурлар, суратлар, юкланган ҳужжатлар ва бошқа маълумотлар умумий жойдан фойдаланади.
Интернет сарфи эса тармоқ орқали юборилган ёки қабул қилинган маълумот ҳажмидир. Видео кўриш, сурат жўнатиш ва файл юклаб олишда маълумот узатилади. Қурилмага аввал сақланган ҳужжатни интернетга уланмасдан очиш учун эса уни қайтадан юклаб олиш шарт эмас. Шу боис бўш хотира ва қолган интернет ҳажми бир-биридан алоҳида кўрсаткичлардир.
Юклаб олишдан олдин файл ҳажмини текширинг. Уни қурилмадаги бўш жой билан бир хил бирликда солиштириш осонроқ: масалан, иккаласини ҳам мегабайтда кўринг. Интернет орқали олсангиз, мавжуд интернет ҳажмини ҳам ҳисобга олинг. Тушунарсиз файлларни шошилиб ўчириш ўрнига, аввал уларнинг нима учун кераклигини аниқланг ва зарур ҳужжатларнинг нусхасини сақланг.
Қизиқарли фактлар
- Бир байт ичида 8 бит бор, яъни бит билан байт бир хил бирлик эмас.
- Бўш жой ва тиниш белгилари ҳам матннинг бир қисми бўлиб, рақамли кўринишда сақланади.
- Бир ҳарф ҳар доим бир байт жой эгалламайди: бу белгиларни рақам билан ифодалаш усулига боғлиқ.
- Файл номини ўзгартириш унинг ичидаги расм ёки видеони ўз-ўзидан сиқмайди.
- Байт учун катта Б, бит учун эса кичик б белгиси ишлатилади; ёзувдаги ҳарф катталиги маънони ўзгартиради.
Оддий кузатув қилиб кўринг: қурилмангиздаги матнли ҳужжат, сурат ва видеонинг маълумотлар ойнасини очинг. Ҳажмларини бирликлари билан бирга ёзиб, кейин солиштиринг. Ҳеч нарсани ўчирмасдан ҳам ахборот ўлчов бирликлари кундалик фойдаланишда қандай ишлашини кўрасиз.
Кўп бериладиган саволлар
Мегабайт каттами ёки гигабайт?
Гигабайт мегабайтдан каттароқ бирлик. Ўнлик ҳисобда бир гигабайт минг мегабайтга тенг, шунинг учун ҳажмларни таққослашдан олдин уларни бир хил бирликка ўтказинг.
Бир ҳарф доим бир байт жой эгаллайдими?
Йўқ, ҳар бир ҳарф доим бир байт билан сақланмайди. Белгиларни рақамли кўринишга ўтказиш усулига қараб, битта белги бир ёки бир неча байт эгаллаши мумкин.
Файлни ўчирсам, сарфланган интернет қайтадими?
Йўқ, файлни ўчириш аввал сарфланган интернет ҳажмини қайтармайди. Бу қурилмадаги жойга таъсир қилади, чунки файлни олиш учун маълумот тармоқ орқали аллақачон узатилган бўлади.
МБ ва Мб бир хилми?
Йўқ, МБ мегабайтни, Мб эса мегабитни билдиради. Бир байт 8 битдан ташкил топгани учун бу белгиларни алмаштириб бўлмайди; айниқса интернет тезлиги билан файл ҳажмини солиштирганда ёзувга эътибор беринг.