Оператив хотира — компьютер ишлаётган пайтда дастурлар ва уларга керакли маълумотлар вақтинча турадиган жой. Қаттиқ диск эса файлларни компьютер ўчирилгандан кейин ҳам сақлайди. Уларнинг фарқини тушунсангиз, нега ҳужжатни сақлаш кераклигини ва компьютер секинлашганда нималарга эътибор беришни биласиз.
Оператив хотира нима учун керак?
Компьютерда дастур очганингизда, унга керакли маълумотлар сақлаш қурилмасидан оператив хотирага юкланади. Протсессор, яъни буйруқларни бажарадиган асосий қурилма, иш давомида шу маълумотлардан фойдаланади. Масалан, матн ёзиш дастурида очилган ҳужжат билан ишлаш учун унинг керакли қисмлари хотирада туради. Бу жой файлларнинг доимий омбори эмас, айни пайтдаги иш майдонидир.
Буни дарс тайёрлаётган ўқувчининг столига ўхшатиш мумкин. Жавонда барча китоблар туради, стол устига эса ҳозир керак бўлганларини қўясиз. Оператив хотира ҳам шунга ўхшайди. Бир вақтнинг ўзида кўп дастур ишлатсангиз, уларнинг ҳар бири шу иш майдонидан фойдаланади. Бироқ бу фақат тушунтириш учун ўхшатиш: компьютер маълумотлар билан электрон усулда ишлайди.
Одатдаги оператив хотира маълумотни ушлаб туриш учун электр қувватига муҳтож. Қувват узилса, ундаги вақтинчалик маълумот сақланиб қолмайди. Шу сабабли экранда ёзган матнингиз ҳали доимий сақланган дегани эмас. Дастурдаги сақлаш буйруғи ҳужжатнинг нусхасини дискка ёзади, шунда уни кейин яна очишингиз мумкин.
Қаттиқ диск файлларни қандай сақлайди?
Қаттиқ диск — ҳужжат, расм, мусиқа, дастур ва бошқа маълумотларни узоқ муддат сақлайдиган қурилма. Унинг вазифасини жавонга ўхшатиш қулай: керакли файлни ундан оласиз ва иш тугагач, ўзгарган нусхасини яна сақлайсиз. Компьютерни одатдаги тартибда ўчирганингизда, дискдаги сақланган файллар йўқолиб кетмайди.
Қаттиқ диск ичида маълумот магнит усулда ёзиладиган айланувчи дисклар бор. Махсус қисм у ердаги ёзувларни ўқийди ёки янгисини ёзади. Қурилманинг ичини очиш шарт эмас. Уни тушуниш учун асосий фикр етарли: маълумот экранда кўриниб турмаса ҳам, сақлаш қурилмасида қолиши мумкин. Масалан, ёпилган сурат файлини кейин қайта очасиз.
Ҳар бир компьютерда айнан шундай механик қаттиқ диск бўлиши шарт эмас. Баъзиларида ССД деб аталадиган, маълумотни электрон қисмларда сақлайдиган қурилма ишлатилади; унда айланувчи диск йўқ. Кундалик суҳбатда буларни умумий қилиб диск дейишади. Қаттиқ диск ҳам, ССД ҳам доимий сақлаш вазифасини бажаради, аммо уларни оператив хотира билан адаштирмаслик керак.
Дастур очилганда бу қурилмалар қандай ҳамкорлик қилади?
Масалан, Азиз мактаб топшириғи учун компьютерда матн ёзмоқда, деб тасаввур қилайлик. У дастурни ишга туширганда, керакли маълумотлар дискдан иш хотирасига ўтади. Азиз аввал сақлаган ҳужжатини очса, унинг мазмуни ҳам ишлаш учун юкланади. Экрандаги ҳар бир ҳарф эса фақат дискнинг ўзи ишлаётганини англатмайди: бир нечта қурилма биргаликда вазифа бажаради.
Азиз матнга янги гап қўшди. Бу ўзгариш дастур ишлаётган пайтда хотирада мавжуд бўлади, лекин дискдаги олдинги нусхага ҳали ёзилмаган бўлиши мумкин. Сақлаш буйруғини бергач, ҳужжатнинг янгиланган ҳолати дискка ёзилади. Айрим дастурлар ўзгаришларни автоматик сақлайди, лекин бундай имконият ҳамма дастурда бир хил ишламайди. Сақланганини текшириш фойдали одат.
Иш жараёнини тушуниш учун қуйидаги амалларни бир-биридан ажратинг:
- Очиш: сақланган файлни дастур орқали ишлатишга тайёрлаш.
- Таҳрирлаш: матн, расм ёки бошқа маълумотга ўзгартириш киритиш.
- Сақлаш: ўзгаришларни кейин ҳам фойдаланиш учун сақлаш қурилмасига ёзиш.
- Ёпиш: ҳужжат ёки дастур билан ҳозирги ишни тугатиш; бу амал файлни ўчириш билан бир хил эмас.
Хотира етишмаслиги билан диск тўлишининг фарқи нимада?
Оператив хотира ва диск сиғими бир хил вазифани билдирмайди. Сиғим — қурилмага қанча маълумот жойлашишини ифодаловчи тушунча. Иш хотираси айни пайтда ишлаётган дастурларга хизмат қилади, дискдаги бўш жой эса янги файлларни сақлаш учун керак. Катта жавон стол устини кенгайтирмаганидек, дискда кўп бўш жой борлиги иш хотираси ҳам етарли дегани эмас.
Кўп дастур ва браузер саҳифалари бирга очилса, компьютернинг иш хотирасига талаб ортади. Браузер — интернет саҳифаларини очадиган дастур. Кераксиз ойналарни ёпиш айрим вазиятларда ишлашни енгиллаштиради, аммо секинлашишнинг сабаби фақат хотира бўлмаслиги мумкин. Протсессор, сақлаш қурилмаси ва дастурнинг ўзи ҳам иш тезлигига таъсир қилади. Битта белгига қараб қурилма бузилган дейишга шошилманг.
Диск тўлиб қолса, янги файлни сақлаш ёки дастур ўрнатиш учун жой етмаслиги мумкин. Бундай пайтда ўзингизга тегишли файлларни кўриб чиқинг, кераклиларининг бошқа нусхаси борлигини текширинг. Номаълум папкаларни ўчирманг: улар дастур ишлаши учун зарур бўлиши мумкин. Мактаб ёки оилавий компьютерда жой бўшатишдан олдин ундан фойдаланадиган бошқа одамлар билан келишиб олинг.
Қизиқарли фактлар
- Бир ҳужжатнинг дискда сақланган нусхаси билан дастурда очиқ турган ҳолати вақтинча фарқ қилиши мумкин.
- Дастурни ёпиш унинг компьютердан бутунлай ўчирилганини англатмайди; сақланган дастур кейин яна ишга тушади.
- Оператив хотира ҳам, диск сиғими ҳам байт ва ундан ҳосил бўлган бирликлар билан ифодаланади.
- Қаттиқ дискда ҳаракатланувчи қисмлар бор, ССД эса маълумотни айланувчи дискларсиз сақлайди.
- Файлни кўриш учун очиш ва уни сақлаш — компьютердаги икки хил амал.
Фарқни ўзингиз кузатиб кўринг: оддий матн ёзинг, уни тушунарли ном билан сақланг ва ҳужжатни ёпинг. Сўнг айнан шу файлни қайта очинг. Матннинг қайтиб чиқиши унинг фақат очиқ дастурда турмаганини, сақлаш қурилмасига ҳам ёзилганини кўрсатади. Тажриба учун муҳим топшириқ эмас, алоҳида синов ҳужжатидан фойдаланинг.
Кўп бериладиган саволлар
Компьютерни ўчирсам, ёзган матним йўқоладими?
Дискка сақланган матн одатда компьютер ўчирилгандан кейин ҳам қолади. Сақланмаган ўзгаришлар эса йўқолиши мумкин, шунинг учун ўчиришдан олдин ҳужжат сақланганини текширинг.
Оператив хотира кўп бўлса, кўпроқ расм сақлай оламанми?
Расмларни узоқ муддат сақлаш имконияти оператив хотирага эмас, сақлаш қурилмасидаги бўш жойга боғлиқ. Иш хотираси расмларни очиш ва таҳрирлаш пайтида керак бўлади, лекин доимий файл омбори вазифасини бажармайди.
Дискдан файлларни ўчирсам, компьютер тезлашадими?
Файлларни ўчириш ҳар доим ҳам компьютерни тезлаштирмайди. Бу дискда жой бўшатади, аммо секин ишлашнинг сабаби бошқа бўлса, муаммони ҳал қилмайди.
Нега дискдаги файлларни бошқа жойга ҳам нусхалаш керак?
Қўшимча нусха қурилма бузилганда ёки файл тасодифан ўчирилганда асқатади. Бундай нусха захира нусха дейилади; уни бошқа сақлаш қурилмасига жойлаш муҳим ҳужжатни қайта топишга ёрдам беради.