Компьютер атамалари қурилма қандай ишлашини ва экрандаги буйруқлар нимани англатишини тушунишга ёрдам беради. Қуйидаги 15 та асосий сўзнинг изоҳи орқали компьютер қисмлари, дастурлар ва интернетдаги воситаларни бир-биридан ажрата оласиз. Ҳар бир тушунча дарс тайёрлаш, матн ёзиш ёки керакли маълумотни топиш каби таниш вазият билан тушунтирилган.
Компьютер атамалари ҳақида қизиқарли фактлар
Бошлаш учун стол устида кўринадиган қурилмалар ва компьютер ичида ишлайдиган асосий қисм билан танишинг. Уларнинг вазифаси турлича: бири буйруқ киритади, бошқаси натижани кўрсатади.
1. Компьютер: маълумот билан ишлайдиган қурилма
Компьютер дастурдаги кўрсатмалар асосида маълумотни қайта ишлайдиган электрон қурилма. Масалан, сиз ёзган матнни сақлаши, ҳисоб-китоб қилиши ёки расмни экранга чиқариши мумкин. У фақат тайёр жавобни кўрсатмайди: клавиатурадан киритилган ҳарфлар ёки очилган файлдаги маълумотлар устида ҳам ишлайди.
2. Монитор: натижани кўрсатадиган экран
Монитор матн, расм ва бошқа кўринадиган маълумотларни экранда акс эттирадиган қурилма. Уни телевизорга ўхшатиш мумкин, лекин компьютер билан ишлаганда унда дастурлар ойнаси, ёзаётган матнингиз ва сичқонча кўрсаткичи кўринади. Экранда ҳужжатни кўриб турганингиз унинг албатта сақланганини англатмайди.
3. Клавиатура: ҳарфдан ташқари буйруқ ҳам киритади
Клавиатура ҳарф, рақам ва турли буйруқларни компьютерга киритишга хизмат қилади. Ундаги айрим тугмалар матн ёзса, бошқалари курсорни, яъни ёзувдаги жорий ўринни билдирадиган белгини силжитади ёки олдинги амални ўзгартиради. Масалан, бўш жой тугмаси сўзларни ажратади, йўналиш тугмалари эса матн бўйлаб юришга ёрдам беради.
4. Сичқонча: экрандаги объектни танлаш воситаси
Сичқонча экрандаги кўрсаткични бошқарадиган ва керакли нарсани танлашга ёрдам берадиган қурилма. Стол устида уни силжитсангиз, экрандаги кўрсаткич ҳам ҳаракатланади; тугмасини боссангиз, дастур шу жойга тегишли буйруқни қабул қилади. Файлни очиш, матн бўлагини белгилаш ёки расмни суриш унинг таниш вазифаларидир.
5. Протсессор: кўрсатмаларни бажарадиган қисм
Протсессор компьютердаги дастур кўрсатмаларини бажарадиган ва ҳисоблаш ишларини олиб борадиган асосий қисмлардан бири. Сиз мисолнинг жавобини ҳисоблатганингизда ёки дастурда бирор буйруқ берганингизда, у шу ишни бажаришда қатнашади. Уни шартли равишда иш бажарувчи деб тасаввур қилиш мумкин, аммо компьютернинг ишлаши бошқа қисмларга ҳам боғлиқ.
Хотира ва дастурлар: бир оз мураккаброқ тушунчалар
Компьютерда очилган ҳужжат, уни очадиган дастур ва ҳужжат сақланадиган жой бир хил нарса эмас. Бу фарқни тушунсангиз, ишни қаерда давом эттириш ва нимани сақлаш кераклигини осонроқ англайсиз.
6. Тезкор хотира: жорий ишлар учун жой
Тезкор хотира компьютер айни пайтда ишлатаётган маълумот ва дастур қисмларини вақтинча сақлайди. Уни дарс қилаётганда китоб-дафтарлар очиб қўйиладиган столга ўхшатиш мумкин: керакли нарсалар иш давомида шу ерда туради. Электр таъминоти узилганда ундаги маълумот сақланиб қолмайди, шунинг учун ҳужжатни алоҳида сақлаш зарур.
7. Сақлаш қурилмаси: файллар қоладиган жой
Сақлаш қурилмаси ҳужжат, расм, дастур ва бошқа маълумотларни кейинроқ фойдаланиш учун сақлайди. Қаттиқ диск ва флешка бунга мисол бўлади; улар одатда электр ўчирилганда ҳам ёзилган маълумотни сақлаб қолади. Тезкор хотира иш столи бўлса, сақлаш қурилмасини дафтарлар қўйиладиган жавонга қиёслаш қулай.
8. Дастур: вазифани бажаришга мўлжалланган кўрсатмалар
Дастур компьютерга муайян ишни қандай бажаришни билдирадиган кўрсатмалар тўплами. Матн ёзиш, расм чизиш ёки ҳисоблаш учун турли дастурлардан фойдаланасиз, чунки уларнинг вазифалари бир-биридан фарқ қилади. Масалан, табрик матнини ёзадиган дастур билан унга безак чизадиган дастур бир хил воситаларни таклиф қилмаслиги мумкин.
9. Операцион тизим: компьютер ишини бошқарувчи дастурлар
Операцион тизим қурилмалар ва дастурларнинг ишлашини бошқарадиган дастурлар мажмуаси, яъни биргаликда ишлайдиган дастурлар тўплами. У файлларни очиш, дастурларни ишга тушириш ва клавиатура каби қурилмалардан фойдаланиш учун шароит яратади. Компьютерни ёққандан кейин кўрадиган иш муҳитингиз ҳам шу тизим билан боғлиқ, лекин у фақат экрандаги белгилар билан чекланмайди.
10. Файл: ном билан сақланган маълумот
Файл компьютерда алоҳида ном билан сақланадиган маълумотлар бирлиги. Сиз ёзган иншо, чизган расм ёки ёзиб олинган овоз файл бўлиши мумкин; уларни очиш учун мос дастур керак. Файлга мазмунини билдирадиган ном берсангиз, кейин уни бошқа ҳужжатлар орасидан топиш анча осонлашади.
Папкалар ва интернет: тушунчаларни фарқлаш
Кейинги сўзлар маълумотни тартиблаш ва бошқа компьютерлар билан боғланишга тегишли. Айниқса браузер билан қидирув тизимини ажратиб олиш кундалик фойдаланишда қўл келади.
11. Папка: файлларни тартиблайдиган жой
Папка файллар ва бошқа папкаларни бир жойга жамлаб, тартибли сақлашга ёрдам беради. Масалан, мактаб топшириқлари учун алоҳида папка очиб, унинг ичида фанлар бўйича папкалар яратишингиз мумкин. Папканинг ўзи иншо ёки сурат эмас: у шу материалларни гуруҳлаб турадиган жой вазифасини бажаради.
12. Тармоқ: қурилмалар ўртасидаги алоқа
Компьютер тармоғи маълумот алмашиш учун бир-бирига уланган қурилмалар гуруҳидир. Масалан, мактабдаги компьютерлар тармоқ орқали умумий принтердан фойдаланиши мумкин; принтер матн ёки расмни қоғозга чиқарадиган қурилма. Тармоқ фақат интернет дегани эмас, чунки яқин жойлашган қурилмалар ҳам ўзаро алоҳида боғланиши мумкин.
13. Интернет: тармоқларни боғлайдиган тизим
Интернет дунё бўйлаб кўплаб компьютер тармоқларини бир-бирига боғлайди. У орқали сайтларни очиш, хабар юбориш ёки масофадаги маълумотдан фойдаланиш мумкин, аммо компьютердаги ҳамма иш интернетга боғлиқ эмас. Масалан, қурилмада сақланган матнни мос дастурда интернетга уланмасдан ҳам ўқиш ва таҳрирлаш мумкин.
14. Браузер: веб-саҳифаларни очадиган дастур
Браузер интернетдаги веб-саҳифаларни, яъни сайт таркибидаги саҳифаларни очиш ва кўриш учун ишлатиладиган дастур. Унинг манзил сатрига сайт манзилини ёзиб, керакли саҳифага ўтишингиз мумкин. Браузер интернетнинг ўзи эмас: у маълумотни экранда кўришга ёрдам берадиган восита, интернет эса боғланишни таъминлайдиган тармоқлар тизимидир.
15. Қидирув тизими: керакли саҳифани топишга ёрдамчи
Қидирув тизими киритган сўзларингизга мос интернет саҳифаларини топишга ёрдам берадиган хизмат. Уни одатда браузер орқали очасиз, шунинг учун бу икки тушунча баъзан аралашиб кетади. Масалан, ўсимликлар ҳақида маълумот изласангиз, қидирув тизими натижаларни таклиф қилади, браузер эса танланган саҳифани очиб кўрсатади.
Компьютер атамалари ҳақида қисқача
Бу сўзларни вазифасига қараб гуруҳлаш эслаб қолишни енгиллаштиради. Монитор, клавиатура ва протсессор компьютернинг жисмоний қисмлари; дастур ҳамда операцион тизим эса қурилмада бажариладиган ишларни бошқаради. Файл ва папка маълумотни сақлаш ҳамда тартиблашга, тармоқ билан боғлиқ тушунчалар эса маълумот алмашишга тегишли.
Битта оддий ишда уларнинг бир нечтаси қатнашади. Иншо ёзаётганингизда клавиатура орқали матн киритасиз, дастур уни қайта ишлайди, монитор натижани кўрсатади, сақлаганингизда эса ҳужжат файл сифатида сақлаш қурилмасига ёзилади. Демак, атамаларни алоҳида ёдлашдан кўра, уларнинг бир ишда қандай боғланишини кузатиш фойдалироқ.
Болаларга қандай тушунтириш мумкин
Қоғоз карточкаларга атамаларни ёзинг ва уларни вазифасига кўра ажратишни таклиф қилинг: кўрсатадиган, буйруқ киритадиган, сақлайдиган ёки боғлайдиган воситалар. Бола карточкани жойлаштиргач, сабабини оддий гап билан тушунтирсин. Айрим тушунчалар бир нечта вазифага алоқадор бўлиши мумкин, шунинг учун фақат ёдланган жавобни талаб қилманг.
Компьютер ёнида эса кичик машқ бажаринг: матн дастурида бир жумла ёзинг, ҳужжатга тушунарли ном беринг ва уни алоҳида папкага сақланг. Сўнг ҳужжатни ёпиб, қайта очинг. Ҳар босқичда қайси қурилма ёки дастур қатнашганини айтиб боринг; тажриба учун олдиндан керакли файллар турмаган янги папкадан фойдаланинг.
Янги атамани ўрганганингизда, унинг ёнига ўзингиз бажарган иш мисолини ёзинг: шунда таъриф қуруқ сўз бўлиб қолмайди.
Кўп бериладиган саволлар
Компьютер атамаларини қайси тартибда ўрганиш қулай?
Кўриб ва ишлатиб турган қурилмалардан бошлаш қулай: монитор, клавиатура ва сичқонча вазифасини амалда текшира оласиз. Кейин файл, папка ва дастурга ўтинг, интернетга оид тушунчаларни эса бирор саҳифани очиш жараёнида ўрганинг.
Тезкор хотира билан сақлаш қурилмасининг фарқи нимада?
Тезкор хотира жорий иш учун маълумотни вақтинча ушлаб туради, сақлаш қурилмаси эса файлларни кейин фойдаланиш учун сақлайди. Шу сабабли ҳужжатнинг экранда очиқ туриши етарли эмас: киритган ўзгаришларингизни сақлаш буйруғини ҳам беринг.
Браузер ва қидирув тизими бир хилми?
Йўқ, браузер саҳифаларни очадиган дастур, қидирув тизими эса керакли саҳифаларни топишга ёрдам берадиган хизматдир. Сайт манзилини билсангиз, уни браузерга бевосита киритишингиз мумкин; манзил номаълум бўлса, қидирув тизимидан фойдаланасиз.