Axborot o’lchov birliklari raqamli ma’lumot hajmini bildiradi: bayt kichik birlik, megabayt va gigabayt esa kattaroq hajmlarni ifodalaydi. Ular yordamida fayl qancha joy egallashini va qurilmada qancha bo’sh joy borligini tushunasiz. Birliklarning farqini bilish telefon xotirasini, yuklanadigan fayl hajmini va internet sarfini solishtirishda ham asqatadi.
Axborot o’lchov birliklari nimani o’lchaydi?
Kompyuter matn, rasm, ovoz va videoni raqamli ko’rinishda saqlaydi. Buning asosida bit turadi: u faqat 0 yoki 1 qiymatini oladigan eng kichik axborot birligidir. Bitni ikki holatli chiroqqa o’xshatish mumkin: chiroq yo yoniq, yo o’chiq bo’ladi. Bu faqat tushunishga yordam beradigan o’xshatish, kompyuter ichida oddiy chiroqlar qatori bor degani emas.
Bayt 8 bitdan tashkil topadi. Alohida bit juda kichik bo’lgani uchun fayllar hajmini odatda bayt va undan katta birliklarda ko’rsatamiz. Masalan, maktab topshirig’i yozilgan hujjatni telefonga saqlasangiz, u xotiradan joy oladi. Qurilma shu joy hajmini tegishli birlik bilan ifodalaydi.
Axborot hajmi uning foydasi yoki mazmunini baholamaydi. Kichik matnli faylda sizga zarur dars jadvali bo’lishi, katta videoda esa keraksiz yozuv saqlanishi mumkin. Demak, hajm ma’lumotning qanchalik qimmatli ekanini emas, uni saqlash uchun qancha joy kerakligini ko’rsatadi.
Bayt, megabayt va gigabayt qanday bog’langan?
Uzunlikni santimetr yoki metr bilan ifodalaganimiz kabi, fayl hajmini ham turli kattalikdagi birliklarda yozamiz. Baytdan keyin kilobayt, megabayt va gigabayt keladi. Katta birlik yozuvni ixchamlashtiradi: juda ko’p baytni uzun son bilan yozish o’rniga megabayt yoki gigabaytdan foydalanish qulay.
O’nlik hisobda, ya’ni birliklar ming baravar kattalashadigan tartibda, bog’lanish quyidagicha bo’ladi. Jadvaldagi qisqartmalar fayl haqidagi ma’lumotlarda yoki qurilma sozlamalarida uchrashi mumkin.
| Birlik | Belgisi | O’nlik hisobdagi tenglik |
|---|---|---|
| Bayt | B | 8 bit |
| Kilobayt | kB | 1000 bayt |
| Megabayt | MB | 1000 kilobayt |
| Gigabayt | GB | 1000 megabayt |
Kompyuter bilan bog’liq hisoblarda 1024 ga asoslangan birliklar ham bor. Masalan, kibibayt deb ataladigan birlik 1024 baytga teng va KiB shaklida yoziladi; undan kattalari MiB va GiB belgilariga ega. Ayrim dasturlar birliklarni boshqacha belgilashi mumkin, shuning uchun turli oynalarda ko’ringan sonlarni solishtirganda birlik nomiga ham qarang. Faqat raqamning o’ziga qarab xulosa qilmang.
Nega rasm va video matndan ko’proq joy egallaydi?
Oddiy matnli fayl asosan harflar, raqamlar va boshqa belgilar haqidagi ma’lumotni saqlaydi. Rasmda esa tasvirning mayda nuqtalari haqidagi ma’lumot kerak bo’ladi. Bunday nuqta piksel deyiladi. Suratning o’lchamlari kattalashib, piksellari ko’paysa, uni saqlash uchun kerak bo’ladigan ma’lumot ham ko’payishi mumkin.
Video ketma-ket ko’rsatiladigan tasvirlardan tuziladi, ko’pincha unga ovoz ham qo’shiladi. Shu sababli u oddiy matnli hujjatdan ancha katta bo’lishi mumkin. Masalan, maktab tadbirining videosi bilan shu tadbir haqida yozilgan qisqa xabar bir voqeani tasvirlasa ham, xotirada bir xil joy egallamaydi.
Lekin fayl turining o’zi hajmni aniq belgilamaydi. Davomiylik, tasvir o’lchamlari va siqish usuli ham ta’sir qiladi. Siqish — ma’lumotni kamroq joy egallaydigan shaklda saqlash usuli; ayrim usullar barcha ma’lumotni saqlaydi, boshqalari esa ba’zi tafsilotlarni olib tashlaydi. Shuning uchun hajmi kichikroq surat har doim ham sifati yaxshiroq surat degani emas.
Telefon xotirasi bilan internet sarfining farqi nimada?
Xotira sig’imi qurilma qancha ma’lumot saqlay olishini bildiradi. Fayl hajmi esa shu imkoniyatning qancha qismini egallashini ko’rsatadi. Buni javon va kitoblarga o’xshatish mumkin: javonning sig’imi bor, har bir kitob esa undan ma’lum joy oladi. Telefonda dasturlar, suratlar, yuklangan hujjatlar va boshqa ma’lumotlar umumiy joydan foydalanadi.
Internet sarfi esa tarmoq orqali yuborilgan yoki qabul qilingan ma’lumot hajmidir. Video ko’rish, surat jo’natish va fayl yuklab olishda ma’lumot uzatiladi. Qurilmaga avval saqlangan hujjatni internetga ulanmasdan ochish uchun esa uni qaytadan yuklab olish shart emas. Shu bois bo’sh xotira va qolgan internet hajmi bir-biridan alohida ko’rsatkichlardir.
Yuklab olishdan oldin fayl hajmini tekshiring. Uni qurilmadagi bo’sh joy bilan bir xil birlikda solishtirish osonroq: masalan, ikkalasini ham megabaytda ko’ring. Internet orqali olsangiz, mavjud internet hajmini ham hisobga oling. Tushunarsiz fayllarni shoshilib o’chirish o’rniga, avval ularning nima uchun kerakligini aniqlang va zarur hujjatlarning nusxasini saqlang.
Qiziqarli faktlar
- Bir bayt ichida 8 bit bor, ya’ni bit bilan bayt bir xil birlik emas.
- Bo’sh joy va tinish belgilari ham matnning bir qismi bo’lib, raqamli ko’rinishda saqlanadi.
- Bir harf har doim bir bayt joy egallamaydi: bu belgilarni raqam bilan ifodalash usuliga bog’liq.
- Fayl nomini o’zgartirish uning ichidagi rasm yoki videoni o’z-o’zidan siqmaydi.
- Bayt uchun katta B, bit uchun esa kichik b belgisi ishlatiladi; yozuvdagi harf kattaligi ma’noni o’zgartiradi.
Oddiy kuzatuv qilib ko’ring: qurilmangizdagi matnli hujjat, surat va videoning ma’lumotlar oynasini oching. Hajmlarini birliklari bilan birga yozib, keyin solishtiring. Hech narsani o’chirmasdan ham axborot o’lchov birliklari kundalik foydalanishda qanday ishlashini ko’rasiz.
Ko’p beriladigan savollar
Megabayt kattami yoki gigabayt?
Gigabayt megabaytdan kattaroq birlik. O’nlik hisobda bir gigabayt ming megabaytga teng, shuning uchun hajmlarni taqqoslashdan oldin ularni bir xil birlikka o’tkazing.
Bir harf doim bir bayt joy egallaydimi?
Yo’q, har bir harf doim bir bayt bilan saqlanmaydi. Belgilarni raqamli ko’rinishga o’tkazish usuliga qarab, bitta belgi bir yoki bir necha bayt egallashi mumkin.
Faylni o’chirsam, sarflangan internet qaytadimi?
Yo’q, faylni o’chirish avval sarflangan internet hajmini qaytarmaydi. Bu qurilmadagi joyga ta’sir qiladi, chunki faylni olish uchun ma’lumot tarmoq orqali allaqachon uzatilgan bo’ladi.
MB va Mb bir xilmi?
Yo’q, MB megabaytni, Mb esa megabitni bildiradi. Bir bayt 8 bitdan tashkil topgani uchun bu belgilarni almashtirib bo’lmaydi; ayniqsa internet tezligi bilan fayl hajmini solishtirganda yozuvga e’tibor bering.