Bolalar uchun kompyuter o’rganishning qulay yo’li — oddiy vazifalarni kattalar bilan birga bajarib, keyin mustaqil mashq qilish. Sichqonchani boshqarish, matn yozish va faylni saqlashdan boshlang. Dastlabki mashqlarni qanday tanlash, internetda nimalarga e’tibor berish va bolaga qachon yordam berish kerakligini quyidagi tavsiyalar orqali bilib olasiz.
Bolalar uchun kompyuter bilan tanishuvni nimadan boshlash kerak?
Avval qurilmaning asosiy qismlarini ko’rsating. Ekranda ma’lumot ko’rinadi, klaviatura yordamida matn yoziladi, sichqoncha esa ekrandagi ko’rsatkichni boshqaradi. Noutbukda sichqoncha vazifasini klaviatura tagidagi sezgir maydoncha ham bajaradi. Har bir qismni tushuntirgach, boladan uni ko’rsatib, nima uchun kerakligini o’z so’zlari bilan aytib berishini so’rang.
Barcha tugmalarni birdan tushuntirmang. Dastlab kompyuterni yoqish, kerakli dasturni ochish va ish tugagach tizimdagi o’chirish buyrug’idan foydalanishni ko’rsating. Dastur — kompyuterda muayyan vazifani bajaradigan vosita: masalan, rasm chizadigan yoki matn yozadigan dastur. Elektr simlari va ulanishlarni esa kattalar tekshirsin; bolaning ilk vazifasi ularni o’zgartirish emas, tayyor qurilmadan foydalanish bo’lsin.
O’rganish uchun bolaga tanish vazifa tanlang. Masalan, u hovlidagi daraxtni chizishi yoki maktab sumkasiga soladigan buyumlarini yozishi mumkin. Maqsad aniq bo’lsa, tugmalar ham tushunarliroq bo’ladi. Yonida o’tirib yo’l ko’rsating, lekin har bir harakatni uning o’rniga bajarmang: bola qurilmani o’zi boshqarib ko’rsin.
Sichqoncha va klaviaturani qanday mashq qildirish mumkin?
Sichqonchani o’rgatishda avval ko’rsatkichni kerakli joyga olib borishdan boshlang. Keyin bir marta bosish, ikki marta tez bosish va tugmani bosib turgan holda siljitishni ko’rsating. Bu harakatlar vazifaga qarab turlicha ishlaydi. Masalan, rasm dasturida rang tanlash uchun bosiladi, chiziq chizish uchun esa tugma bosib turilib, sichqoncha suriladi.
Klaviaturada avval bola o’z ismini yozsin. So’ng bo’sh joy qoldiradigan tugma, yangi satrga o’tkazadigan Enter va oldingi belgini o’chiradigan Backspace bilan tanishtiring. Tugmadagi nomni aytish bilan cheklanmang: uning natijasini ekranda ko’rsating. Harflarni tez topa olmasa, shoshirmang. Dastlab tezlik emas, qaysi amal qanday natija berishini tushunish kerak.
Quyidagi mashqlarni bolaning qiziqishiga qarab tanlashingiz mumkin. Hammasini bir o’tirishda bajarish shart emas.
- Rasm dasturida turli rangdagi chiziqlar chizib, keyin ulardan uy yoki gul tasviri yasash.
- O’z ismini, sinfini va yoqtirgan mashg’ulotini alohida satrlarga yozish.
- Ataylab xato yozilgan oddiy so’zni tuzatish va yetishmagan harfni qo’shish.
- Matndagi bir so’zni belgilab, uning rangini yoki kattaligini o’zgartirish.
- Oila uchun kerakli buyumlarning kichik ro’yxatini yozish.
Bola yozgan matnini qayerga saqlaydi?
Fayl — nom bilan saqlangan ma’lumot. U matn, rasm yoki boshqa ish bo’lishi mumkin. Papka esa fayllarni tartibli joylashtirishga yordam beradi. Buni maktab sumkasi bilan tushuntiring: daftarlar sumkada turgani kabi, tayyor ishlar ham tanlangan papkada turadi. Papkaning ichida yana boshqa papkalar bo’lishi mumkin.
Bola bilan uning mashqlari uchun alohida papka yarating. Nomini tushunarli tanlang, masalan, “Mashqlar”. Faylni esa “Mening bog’im” yoki “Dars jadvali” deb nomlash mumkin. Saqlash paytida faqat nomga emas, joyga ham qarashni o’rgating. Aks holda bola ishini saqlagan bo’lsa-da, keyin qayerdan topishni bilmay qolishi mumkin.
Mashqni saqlash bilan tugatmang. Dastur oynasini yopib, papkadan o’sha faylni qayta ochishni ham so’rang. Shunda bola saqlangan ish keyin ham ochilishini amalda ko’radi. Umumiy kompyuterda boshqa odamlarning fayllarini o’zgartirmaslik va o’chirmaslik haqida kelishib oling. Keraksiz deb o’ylagan narsasini o’chirishdan oldin kattalardan so’rasin.
Internetga kirishdan oldin nimalarni kelishib olish kerak?
Kompyuter va internet bir narsa emas. Qurilmada internetga ulanmasdan ham matn yozish yoki mos dasturda rasm chizish mumkin. Internet esa ma’lumot izlash va boshqalar bilan aloqa qilish imkonini beradi. Brauzer — internetdagi sahifalarni ochadigan dastur. Uni birinchi marta bola bilan birga ochib, qidiruv joyiga kerakli so’zlarni qanday yozishni ko’rsating.
Qidirishni tanish mavzudan boshlang. Masalan, maktab topshirig’i uchun daraxt rasmi kerak bo’lsa, qidiruvga aynan nimani yozishni birga o’ylang. Topilgan har bir gapni darhol to’g’ri deb qabul qilmaslikni tushuntiring: uni darslik yoki o’qituvchi bergan ma’lumot bilan solishtirish mumkin. Bolalar uchun kompyuter tanlash bilan birga, unda ochiladigan sahifalar va dasturlarga ham e’tibor bering.
- Parolni boshqalarga yubormaslik; parol — hisobga kirish uchun ishlatiladigan maxfiy belgi yoki so’zlar ketma-ketligi.
- Uy manzili, telefon raqami va boshqa shaxsiy ma’lumotlarni kattalar bilan maslahatlashmasdan kiritmaslik.
- Notanish odam yuborgan faylni ochishdan yoki dastur o’rnatishdan oldin kattalarga ko’rsatish.
- Tushunarsiz xabar, qo’rqitadigan tasvir yoki noqulay suhbat chiqsa, uni yashirmay aytish.
- Biror narsa sotib olishni taklif qilgan oynada mustaqil tasdiqlash tugmasini bosmaslik.
Qachon yordam berish, qachon mustaqil qo’yish kerak?
Avval o’zingiz ko’rsating, keyin birga bajaring, so’ng bolaga mustaqil urinib ko’rish imkonini bering. Masalan, faylni birinchi safar siz saqlaysiz, keyingi safar u bajaradi, siz esa yonida kuzatasiz. Bola to’xtab qolsa, darhol sichqonchani qo’liga olmang. “Faylga qanday nom qo’ygandingiz?” kabi aniq savol bilan eslashiga yordam bering.
Xatoni tanbehga aylantirmang. Matn o’chib qolsa yoki boshqa oyna ochilsa, avval ekranda nima bo’lganini birga tekshiring. Ayrim dasturlarda oxirgi amalni bekor qilish tugmasi bo’ladi; uning vazifasini sodda misolda ko’rsating. Maqtov ham aniq bo’lsin: “Faylingizni o’zingiz topdingiz” degan gap bolaga qaysi ishni uddalaganini bildiradi.
Mashg’ulotning chegarasini oldindan kelishing: masalan, rasmni tugatish, nomlash va saqlash. Bola charchasa yoki boshqa mashg’ulotga ehtiyoj sezsa, tanaffus qiling. Ish joyini qulay tayyorlang, ekrandagi yozuvni ko’rish uchun egilib o’tirishiga to’g’ri kelmasin. Keyingi safar yangi vazifadan oldin avvalgi ishini o’zi ochib ko’rsatsin.
Qiziqarli faktlar
- Bitta papkada matnli hujjat ham, rasm fayli ham turishi mumkin.
- Fayl nomi bilan uning ichidagi matn bir xil bo’lishi shart emas.
- Sichqoncha ko’rsatkichining ko’rinishi bajarilayotgan vazifaga qarab o’zgarishi mumkin.
- Kompyuterda internetga ulanmasdan ham ko’plab oddiy mashqlarni bajarish mumkin.
Oddiy tekshiruv o’tkazing: boladan kichik tabrik yozib, uni tushunarli nom bilan saqlashni so’rang. Keyin boshqa mashg’ulotga o’ting va qaytgach, shu hujjatni topib ochishini kuzating. Qaysi bosqichda yordam kerak bo’lsa, keyingi mashqni aynan o’sha joydan boshlang.
Ko’p beriladigan savollar
Bolaga kompyuter o’rgatishni nimadan boshlagan yaxshi?
Sichqonchani boshqarish va kichik rasm chizish yoki o’z ismini yozishdan boshlagan yaxshi. Natijasi ko’rinadigan bunday vazifa orqali bola dasturni ochish, ishlash va ishini saqlashni bir-biriga bog’lab o’rganadi.
Kompyuter o’rganish uchun internet kerakmi?
Yo’q, boshlang’ich mashqlar uchun internet shart emas. Qurilmada mos dasturlar bo’lsa, bola unda matn yozishi, rasm chizishi va fayllarni tartiblashi mumkin.
Bola faqat o’yin o’ynashni xohlasa, nima qilish kerak?
O’yindan tashqari qiziqarli, natijasi aniq vazifa taklif qiling va foydalanish tartibini birga kelishing. Masalan, sevimli o’yinidagi uyga o’xshash rasm chizishi yoki qahramoni haqida qisqa matn yozishi mumkin.
Harflarni sekin topayotgan bolani qanday qo’llab-quvvatlash mumkin?
Tezlikni talab qilmasdan, qisqa va tanish so’zlarni yozdiring. Tugmalarni uning o’rniga bosmay, kerakli harfni topishga vaqt bering; bir so’zdagi xatoni o’zi tuzatishi ham foydali mashqdir.