Dastur nima degan savolning qisqa javobi shunday: u kompyuter yoki telefonga muayyan vazifani bajarish uchun berilgan ko’rsatmalar to’plamidir. Dasturlar yordamida matn yozamiz, rasm chizamiz, hisoblaymiz va o’yin o’ynaymiz. Ularning turlarini farqlash esa kerakli vositani tanlash va qurilma qanday ishlashini tushunishga yordam beradi.
Dastur nima va u qurilmadan nimasi bilan farq qiladi?
Kompyuterning ekrani, klaviaturasi va boshqa ushlab ko’rish mumkin bo’lgan qismlari uning jismoniy tuzilishini tashkil etadi. Dastur esa buyum emas. U qurilma qanday vazifani bajarishini belgilaydi: masalan, klaviaturadan kiritilgan harfni ekranda ko’rsatadi yoki tanlangan rasmni ochadi. Qurilma bilan dastur birgalikda ishlaydi, ammo ular bir xil narsa emas.
Buni oshxonadagi ishga qiyoslash mumkin. Idish va masalliqlar borligi taom o’zidan o’zi tayyor bo’ladi degani emas: nima qilish va qaysi tartibda qilish ham kerak. Dastur ham qurilmaga shunday tartibli ko’rsatmalar beradi. Lekin kompyuter odam kabi taxmin qilib ishlamaydi; natija yozilgan ko’rsatmalarga va kiritilgan ma’lumotlarga bog’liq bo’ladi.
Yana bir farq bor: dastur va unda tayyorlangan fayl boshqa-boshqa narsalardir. Masalan, rasm chizadigan vosita — dastur, siz chizib saqlagan rasm esa fayl. Daftar bilan undagi yozuvni qanday ajratsangiz, dastur bilan uning yordamida yaratilgan hujjatni ham shunday farqlashingiz mumkin.
Dasturlar qanday asosiy turlarga bo’linadi?
Dasturlarni vazifasiga qarab guruhlash qulay. Ayrimlari qurilmaning ishlashini boshqaradi, boshqalari foydalanuvchining muayyan ishini bajaradi. Yana dastur yaratishga yordam beradigan vositalar bor. Birgina «dastur» so’zi turli vazifali vositalarni anglatishi shundan.
- Tizimli dasturlar qurilmaning ishlashini boshqaradi va boshqa dasturlar ishlashi uchun sharoit yaratadi. Operatsion tizim shu guruhga kiradi.
- Amaliy dasturlar foydalanuvchining aniq vazifasini bajaradi. Matn muharriri, rasm chizish vositasi, brauzer va o’yinlar bunga misol bo’ladi.
- Dasturlash vositalari yangi dastur yozish, uni tekshirish va xatolarini topishga yordam beradi. Ulardan dastur tuzayotgan odam foydalanadi.
Bu bo’linishda asosiy mezon — dasturning nima uchun xizmat qilishi. Masalan, kompyuterda dars jadvalini tayyorlasangiz, amaliy dasturdan foydalanasiz. Shu paytda tizimli dasturlar ham ishlayotgan bo’ladi, lekin ularning ishini alohida kuzatib turishingiz shart emas. Ekranda ko’rinib turgan dastur ortida boshqa dasturlar ham vazifa bajarishi mumkin.
Operatsion tizim nima ish qiladi?
Operatsion tizim — qurilmaning asosiy ishlarini boshqaradigan dasturiy tizim. U dasturlarni ishga tushirish, fayllarni saqlash va qurilma qismlaridan foydalanishni tashkil etadi. Siz papkani ochganingizda yoki ovoz balandligini o’zgartirganingizda, shu tizimning imkoniyatlaridan foydalanasiz.
Masalan, matn yozib o’tirib, musiqa ham tinglashingiz mumkin. Bunda turli dasturlar qurilmaning xotirasi va hisoblash imkoniyatlaridan foydalanadi. Operatsion tizim ularning ishini boshqaradi. Uni maktabdagi ishlar tartibini muvofiqlashtiradigan tizimga qiyoslash mumkin: har bir vazifaning o’z joyi bor, ular bir-biriga xalaqit bermasligi kerak.
Tizimli dasturlarning hammasi ham doim ko’zga tashlanavermaydi. Ayrimlari qurilma qismlari bilan ishlashga xizmat qiladi. Masalan, drayver deb ataladigan dastur operatsion tizimga printer kabi qurilma bilan ishlashda yordam beradi. Shu sababli faqat tashqi ko’rinishiga qarab dastur vazifasini aniqlash qiyin; uning nima ish qilishiga qarash kerak.
Kerakli amaliy dasturni qanday tanlaysiz?
Tanlovni dastur nomidan emas, vazifangizdan boshlang. Siz matn yozmoqchimisiz, jadvalda hisoblamoqchimisiz yoki suratga izoh qo’shmoqchimisiz? Vazifa aniq bo’lsa, kerakli dastur turi ham osonroq topiladi. Masalan, maktab tadbiri uchun e’lon tayyorlash bilan xarajatlar jadvalini hisoblash boshqa-boshqa imkoniyatlarni talab qiladi.
- Matn muharriri matn yozish, uni tuzatish va sahifadagi ko’rinishini tartibga solish uchun kerak.
- Elektron jadval dasturi ma’lumotlarni kataklarga joylash va formulalar yordamida hisoblashga xizmat qiladi.
- Grafik muharrir rasm chizish yoki tasvirni o’zgartirishga yordam beradi.
- Taqdimot dasturi ma’lumotni ketma-ket ko’rsatiladigan sahifalar — slaydlar orqali namoyish etadi.
- Brauzer internetdagi veb-sahifalarni ochish va ulardan foydalanish uchun xizmat qiladi.
Bitta dastur bir necha ishni bajarishi ham mumkin. Masalan, matn muharririga rasm qo’shish mumkin, lekin bu uni rasm bilan ishlash uchun eng qulay vositaga aylantirmaydi. Kerakli imkoniyat borligini, tugmalar tushunarliligini va tayyor ishni saqlay olishingizni tekshiring. Ko’p tugmali dastur har doim ham sizga qulayroq bo’lavermaydi.
Qiziqarli faktlar
- Dasturlar faqat kompyuterda emas, telefon va planshetlarda ham ishlaydi.
- O’yin ham dastur: u o’yinchining harakatlariga yozilgan qoidalar asosida javob beradi.
- Kalkulyator dasturi bilan matn muharriri turli vazifalarni bajarsa ham, ikkalasi ham amaliy dasturlar guruhiga kiradi.
- Dastur kodi — uning ko’rsatmalari dasturlash tilida yozilgan matn. Ekrandagi tugma va oynalar kodning o’zi emas.
- Algoritm — vazifani bajarish uchun tuzilgan aniq qadamlar ketma-ketligi. Dastur shu qadamlarni qurilma bajaradigan shaklda ifodalashi mumkin.
- Ayrim dasturlar brauzer ichida ishlaydi; ulardan foydalanish uchun alohida dastur oynasini ochish talab etilmasligi mumkin.
Oddiy kuzatish qilib ko’ring: qurilmangizdagi tanish dasturlardan birini oching va unda nima bajarayotganingizni ayting. Keyin dastur nomi bilan saqlangan fayl nomini ajrating. Masalan, matn yozadigan vosita va unda tayyorlangan dars jadvali bir narsa emasligini amalda ko’rish mavzuni tushunishga yordam beradi.
Ko’p beriladigan savollar
Telefondagi ilova ham dasturmi?
Ha, telefondagi ilova ham dastur. Masalan, eslatma yozish, rasm ko’rish yoki hisoblash uchun ochadigan ilovangiz muayyan ko’rsatmalar asosida ishlaydi.
Brauzer bilan qidiruv tizimi bir xilmi?
Yo’q, brauzer va qidiruv tizimi boshqa-boshqa vositalar. Brauzer veb-sahifalarni ochadi, qidiruv tizimi esa internetdan kerakli ma’lumot joylashgan sahifalarni topishga yordam beradi.
Hamma dastur internet bilan ishlaydimi?
Yo’q, ayrim dasturlar internetga ulanmasdan ham asosiy vazifasini bajaradi. Boshqalariga esa ma’lumot olish yoki xizmatdan foydalanish uchun internet kerak bo’ladi; bu dasturning vazifasiga bog’liq.
Dastur bilan faylning farqi nimada?
Dastur ish bajaradi, fayl esa ma’lumotni saqlaydi. Masalan, rasmni ochib o’zgartiradigan vosita — dastur, ochilgan surat esa fayldir.