Kompyuter xavfsizligi: 15 ta foydali odat

Kompyuter xavfsizligi — qurilma, hisob va fayllarni begona kirishdan hamda zararli dasturlardan himoya qilishdir. Quyidagi odatlar parolni asrash, shubhali xabarni tekshirish va kerakli hujjatlarni yo’qotib qo’ymaslikka yordam beradi. Ularni maktabdagi topshiriqni bajarayotganda ham, uyda internetdan foydalanayotganda ham qo’llash mumkin.

Kompyuter xavfsizligi haqida qisqacha

Himoya faqat bitta dasturga bog’liq emas. Yangilangan kompyuterda ham foydalanuvchi soxta sahifaga parolini yozib qo’ysa, uning hisobi xavfga tushishi mumkin. Shu sababli qurilmaning sozlamalari bilan birga kundalik harakatlarga ham e’tibor berish kerak.

Quyidagi tavsiyalar bir-birini to’ldiradi. Masalan, kuchli parol hisobni himoyalashga yordam bersa, zaxira nusxa fayl o’chib ketganida asqatadi. Hech bir odat barcha xavfni yo’qotmaydi, ammo bir necha himoya chorasi xatoning oqibatini kamaytiradi.

Kompyuter xavfsizligi haqida qiziqarli faktlar

Tartib	Fakt va foydali odat	Amaliy ma’nosi
1	Bir xil parol boshqa hisoblarni ham xavfga qo’yadi Bir parolni turli xizmatlarda ishlatsangiz, u oshkor bo’lganda boshqa hisoblaringizga ham kirishga urinishlari mumkin. Har bir hisob uchun alohida parol tanlash bu bog’liqlikni kamaytiradi.	Maktab platformasi va elektron pochtaga bir xil parol qo’ymang.
2	Uzun parolni taxmin qilish qiyinroq Qisqa, oddiy so’zdan tuzilgan parolni topish osonroq bo’lishi mumkin. Uzun parol tanlang, lekin unga ismingiz, tug’ilgan kuningiz yoki hammaga ma’lum iborani asos qilmang.	Oson esda qoladigan parol boshqalarga oson topiladigan bo’lmasin.
3	Qo’shimcha tasdiqlash paroldan keyin ham tekshiradi Ikki bosqichli tasdiqlash hisobga kirishda paroldan tashqari yana bir tasdiqni so’raydi. Bu qo’shimcha to’siq yaratadi, ammo tasdiqlash kodini begona kishiga berish uning foydasini kamaytiradi.	Xizmat taklif qilsa, qo’shimcha tasdiqlashni yoqing.
4	Shoshiltiruvchi xabar ham yolg’on bo’lishi mumkin Firibgar xabarlar sovrin, muammo yoki hisob yopilishi bahonasida tez harakat qilishga undashi mumkin. Xabardagi talabni bajarishdan oldin xizmatni o’zingiz ochib, vaziyatni tekshiring.	Qo’rquv yoki hayajon bilan darrov tugma bosmang.
5	Tanish ko’rinish manzilning to’g’riligini isbotlamaydi Soxta sahifa haqiqiy xizmatning ranglari va belgilariga o’xshashi mumkin. Parol yozishdan oldin brauzerdagi, ya’ni internet sahifalarini ochadigan dasturdagi manzilni tekshiring.	Faqat sahifa bezagiga qarab ishonch bildirmang.
6	Yangilanishlar himoyadagi kamchiliklarni ham tuzatadi Dastur yangilanishi faqat yangi tugma yoki qulaylik olib kelmaydi. Unda xavfsizlikdagi kamchiliklar tuzatilishi ham mumkin, shuning uchun yangilanishlarni doim ortga surmang.	Yangilashni qurilmaning o’z sozlamalaridan tekshiring.
7	Dastur qayerdan olingani ahamiyatli Noma’lum sahifadagi yuklama kerakli dastur o’rniga zararli fayl bo’lishi mumkin. Dasturlarni ishlab chiquvchining rasmiy sahifasi yoki qurilmadagi ishonchli dasturlar do’konidan oling.	Bepul nusxa va’dasi yuklamaning xavfsizligini bildirmaydi.
8	Ekranni qulflash ochiq qolgan hisobni himoyalaydi Hisobga kirilgan kompyuter qarovsiz qolsa, yonidagi odam undan foydalanishi mumkin. Joyingizdan turganingizda ekranni qulflash ochiq hujjatlar va yozishmalarni begona ko’zdan saqlashga yordam beradi.	Tanaffusga chiqishdan oldin ekranni qulflang.
9	Oynani yopish har doim hisobdan chiqish emas Brauzer oynasi yopilgandan keyin ham xizmatdagi hisob ochiq qolishi mumkin. Umumiy kompyuterda ish tugagach, xizmatning hisobdan chiqish tugmasidan foydalaning.	Maktab yoki kutubxona kompyuterida chiqishni alohida tekshiring.
10	Saqlangan parol umumiy qurilmada xavf tug’diradi Brauzer parolni saqlashni taklif qilishi mumkin. Boshqalar ham ishlatadigan kompyuterda bunga rozi bo’lsangiz, keyingi foydalanuvchiga hisobingizga kirish imkonini qoldirishingiz mumkin.	Begona qurilmada parolni saqlash taklifini rad eting.
11	Zaxira nusxa yo’qolgan fayl o’rnini to’ldiradi Fayl tasodifan o’chishi yoki qurilma buzilishi mumkin. Zaxira nusxa — kerakli faylning boshqa joyda saqlangan ko’chirmasi — bunday vaziyatda ishni qayta boshlash zaruratini kamaytiradi.	Muhim hujjatning nusxasini asosiy fayldan alohida saqlang.
12	Noma’lum fleshkadagi fayl xavfli bo’lishi mumkin Tashqi xotira qurilmalari orqali ham zararli dasturlar tarqalishi mumkin. Topib olingan yoki egasi noma’lum fleshkani qiziqish uchun kompyuterga ulamang.	Maktabda topilgan fleshkani o’qituvchiga topshiring.
13	Har bir dasturga barcha ruxsat kerak emas Ayrim dasturlar kamera, mikrofon yoki fayllarga kirishni so’raydi. Ruxsatni tasdiqlashdan oldin dastur nima uchun bunday imkoniyatga muhtojligini o’ylab ko’ring.	Vazifaga aloqasi bo’lmagan ruxsatni shoshilib bermang.
14	Rasm ortiqcha ma’lumotni ham ko’rsatadi Ekran surati yoki suratdagi fon orqali shaxsiy ma’lumot ko’rinib qolishi mumkin. Ulashishdan oldin unda parol, manzil, telefon raqami yoki shaxsiy yozishma yo’qligini tekshiring.	Faqat asosiy tasvirga emas, uning atrofiga ham qarang.
15	Kutilmagan kirish xabari tekshirishga sababdir Ayrim xizmatlar yangi qurilmadan kirilganda xabar yuboradi. O’zingiz bajarmagan harakat haqida bildirishnoma kelsa, xabardagi havolani bosmasdan xizmatning o’ziga kirib tekshiring.	Hisobdagi faol qurilmalar ro’yxati mavjud bo’lsa, uni ko’zdan kechiring.

Qaysi odatlarni misol bilan tushunish oson?

Soxta xabar kelganda nimadan boshlash kerak?

Masalan, Azizga maktab platformasidagi hisobi yopilishi haqida xabar keldi, deylik. Unda darhol parol yozish talab qilinyapti. Aziz xabardagi tugmani bosish o’rniga platformani odatdagi manzil orqali ochib, hisobida haqiqatan ogohlantirish bor-yo’qligini tekshirishi mumkin.

Jo’natuvchining tanish ismi ham yetarli dalil emas. Do’stingizdan kutilmagan fayl kelsa, uni boshqa aloqa yo’li orqali so’rab aniqlashtiring. Tekshirish uchun xabarning o’ziga javob berish bilan cheklanmang.

Zaxira nusxani shunchaki ko’chirishdan nima ajratadi?

Hujjatni o’sha kompyuterning boshqa jildiga ko’chirish ayrim xatolardan asrashi mumkin, ammo qurilma buzilsa ikkala nusxa ham yo’qolishi ehtimoli bor. Shu bois nusxani alohida xotira qurilmasida yoki ishonchli onlayn saqlash xizmatida saqlash foydaliroq.

Nusxani tekshirib turing. Masalan, Malika taqdimotini saqlagach, uning nusxasi ochilishini va oxirgi o’zgarishlar saqlanganini ko’rishi mumkin. Faqat fayl nomi borligi ishning to’liq saqlanganini anglatmaydi.

Umumiy kompyuterda ishni qanday tugatish kerak?

Topshiriqni yuborish ishning oxirgi qadami bo’lmasin. Avval hisobdan chiqing, so’ng yuklab olingan shaxsiy fayllaringiz qolmaganini tekshiring. Parol tasodifan saqlangan bo’lsa, uni brauzerning saqlangan parollar bo’limidan olib tashlash uchun mas’ul kishidan yordam so’rang.

Ruxsat so’rovida nimaga qarash kerak?

So’ralgan imkoniyatni dastur vazifasi bilan solishtiring. Masalan, ovozli suhbat dasturiga mikrofon kerak bo’lishi tushunarli, lekin oddiy vazifani bajaradigan dasturga barcha fayllarni ochish huquqi zarur bo’lmasligi mumkin. Sababi tushunarsiz bo’lsa, ruxsatni bermay turib aniqlashtiring.

Bolalarga qanday tushuntirish mumkin

Kompyuter xavfsizligini mashq qilish uchun haqiqiy parol yoki shubhali fayl kerak emas. Qog’ozga o’zingiz tuzgan xabarlarni yozing: dars topshirig’i, noma’lum sovrin taklifi, parol so’ragan iltimos. Bola har birida nimani tekshirishini aytsin; javobini masxara qilmay, tanlovining sababini so’rang.

Uyda tushunarli kelishuv qiling: shubhali holatni yashirmay, ishonchli kattaga aytish mumkin bo’lsin. Bola noto’g’ri tugmani bosganini aytsa, avval vaziyatni aniqlang. Qo’rqitish o’rniga yordam berish keyingi muammoni vaqtida bilishga imkon yaratadi.

Ko’p beriladigan savollar

Himoya dasturi bo’lsa, boshqa ehtiyot chorasi kerakmi?

Ha, boshqa ehtiyot choralari ham kerak. Himoya dasturi ayrim tahdidlarni aniqlaydi, lekin foydalanuvchi soxta sahifaga o’zi bergan parolni har doim ham asray olmaydi.

Shubhali havolani bosib qo’ysam, nima qilaman?

Sahifaga parol yoki boshqa shaxsiy ma’lumot kiritmang, taklif qilingan faylni yuklamang. Ma’lumot kiritgan bo’lsangiz, tegishli xizmatni ishonchli yo’l bilan ochib parolni almashtiring va yordam so’rang; maktab kompyuterida bo’lsa, o’qituvchiga xabar bering.

Shaxsiy kompyuterda ham hisobdan chiqish shartmi?

Bu qurilmadan yana kim foydalanishiga bog’liq. Kompyuterni boshqalarga bersangiz, shaxsiy hisoblaringizdan chiqing; faqat vaqtincha yonidan ketsangiz, ekranni qulflashni odat qiling.