Kompyuter buzilgan yoki unga begona odam kirgan bo’lishi mumkinligini siz qilmagan o’zgarishlar, noma’lum dasturlar va siz yubormagan xabarlar ko’rsatishi mumkin. Biroq bitta belgi hali ruxsatsiz kirilganini isbotlamaydi. Quyidagi tushuntirishlar oddiy nosozlikni shubhali holatdan ajratishga va ehtiyotkorlik bilan harakat qilishga yordam beradi.
Kompyuter buzilgan bo’lsa, qanday belgilar seziladi?
Eng avval o’zingiz qilmagan ishlarga e’tibor bering. Masalan, tanishingiz sizdan g’alati xabar kelganini aytadi, lekin siz uni yubormagansiz. Yoki kecha bemalol ochilgan hisobga bugun avvalgi parolingiz bilan kira olmaysiz. Bunday o’zgarishlarni tekshirish kerak, ammo darhol kimnidir ayblashga shoshilmang.
Hisob — elektron pochta, o’yin yoki boshqa xizmatdagi shaxsiy sahifangiz va unga tegishli ma’lumotlar. Begona odam hisobingizga kirgan bo’lsa, bu har doim kompyuteringizni ham boshqarayotganini anglatmaydi. Masalan, parol boshqa joyda oshkor bo’lgan bo’lishi mumkin. Shuning uchun qurilmadagi o’zgarishlar bilan hisobdagi o’zgarishlarni alohida ko’rib chiqing.
- Siz yubormagan xabarlar: tanishlaringiz nomingizdan havola, fayl yoki pul so’ralgan xabar oladi.
- Noma’lum dasturlar: o’rnatganingiz esingizda bo’lmagan dastur yoki brauzerga qo’shilgan vosita paydo bo’ladi.
- O’zgargan sozlamalar: brauzerning boshlang’ich sahifasi yoki qidiruv xizmati sizning ishtirokingizsiz almashadi.
- G’alati oynalar: ekranda parol kiritishni, pul to’lashni yoki noma’lum dastur yuklashni talab qiluvchi xabarlar chiqadi.
- Fayllardagi tushunarsiz o’zgarishlar: hujjatlar ochilmay qoladi, nomlari o’zgaradi yoki yo’qoladi.
Bu belgilarni birgalikda baholang. Oilada umumiy kompyuterdan foydalansangiz, yangi dasturni boshqa oila a’zosi o’rnatgan bo’lishi mumkin. Avval ulardan so’rang. Shubhali oyna yoki xabarni esa tekshirish uchun bosmang; undagi yozuvni qog’ozga qayd qilish ham kifoya.
Nega sekin ishlashning o’zi yetarli dalil emas?
Kompyuterning sekinlashishi ruxsatsiz kirilganini o’z-o’zidan bildirmaydi. Bir paytda ko’p dastur ochilsa, qurilmaga ko’proq ish tushadi. Xotirada bo’sh joy kamayishi yoki dasturdagi xato ham ishlashga xalaqit berishi mumkin. Internetdagi sahifaning kech ochilishi esa ba’zan ulanish bilan bog’liq bo’ladi.
Oddiy misolni olaylik: Aziz dars uchun bir nechta hujjat, video va ko’plab sahifalarni ochdi. Kompyuteri sekinlashdi, ammo keraksiz oynalarni yopgach, yana odatdagidek ishladi. Bu yerda sekinlashishning tushunarli sababi bor. Agar shu bilan birga uning nomidan begona xabarlar ham yuborilsa, hisob xavfsizligini alohida tekshirishga asos paydo bo’ladi.
O’zgarish qachon boshlanganini eslang. Yangi dastur o’rnatdingizmi, noma’lum fayl ochdingizmi yoki sozlamani almashtirdingizmi? Javoblar muammoni tushuntirishga yordam beradi, lekin taxminni isbot deb qabul qilmang. Qurilma umuman yoqilmasa yoki ekran ishlamasa, oddiy texnik nosozlik ehtimolini ham ko’rib chiqish kerak.
Shubhali holatni sezsangiz, avval nima qilish kerak?
Shoshilmang va shubhali oynaning ko’rsatmalarini bajarmang. Ekrandagi “qurilmangiz xavf ostida” degan yozuv haqiqiy tekshiruv natijasi bo’lmasligi mumkin. Ayniqsa, xabarning o’zi sizdan dastur yuklashni, parol berishni yoki pul to’lashni talab qilsa, uni ishonchli yordam deb qabul qilmang.
Agar begona odam qurilmadan foydalanayotgandek ko’rinsa, internet ulanishini uzing. Bu tekshiruv o’rnini bosmaydi, ammo tarmoq orqali davom etayotgan aloqani to’xtatadi. Maktab yoki ish joyining kompyuterida bunday holat yuz bersa, mas’ul kishiga xabar bering; o’zingizcha dasturlarni o’chirishga kirishmang.
- Ko’rgan holatingizni qayd eting. Qaysi dastur ochiq bo’lganini, qanday xabar chiqqanini va nimalar o’zgarganini yozib qo’ying. Parol yoki shaxsiy yozishmalarni boshqalarga tarqatmang.
- Hisoblarni ishonchli boshqa qurilmadan tekshiring. Siz qilmagan o’zgarishlarni ko’rsangiz, tegishli xizmatning o’z sozlamalari orqali parolni almashtiring.
- Yubormagan xabarlaringiz haqida ogohlantiring. Tanishlaringizdan nomingizdan kelgan shubhali havola va fayllarni ochmaslikni so’rang.
- Qurilmadagi himoya vositasini tekshiring. O’rnatilgan xavfsizlik dasturi orqali tekshiruv o’tkazing. Natijani tushunmasangiz, taxmin bilan tugmalarni bosmang.
- Ishonchli yordam so’rang. Bola bo’lsangiz, ota-onangiz yoki o’qituvchingizga ayting. Zarur bo’lsa, kompyuter ustasiga kuzatgan belgilaringizni aniq tushuntiring.
Fayllarni darhol o’chirish yoki qurilmani butunlay tozalashga shoshilmang. Kerakli dars ishlari va oilaviy suratlar ham yo’qolishi mumkin. Kompyuter buzilgan deb gumon qilganingizda, tasodifiy saytdagi “tez tuzatish” dasturidan ko’ra, vaziyatni tushunib yordam beradigan ishonchli kishini tanlang.
Kundalik foydalanishda nimalarga e’tibor berish kerak?
Har bir hisob uchun boshqa parol tanlang. Bir xil parolni pochta, o’yin va boshqa xizmatlarda ishlatsangiz, ulardan biridagi muammo qolganlariga ham xavf tug’diradi. Parolni tanishingizga yubormang. Xizmat taklif qilsa, ikki bosqichli tasdiqlashni yoqing: bunda kirish uchun paroldan tashqari qo’shimcha tasdiq ham kerak bo’ladi.
Dasturlarni ishonchli joydan oling va yangilanishlarni e’tiborsiz qoldirmang. Yangilanish faqat yangi ko’rinish yoki tugma qo’shish uchun chiqmaydi; u dasturdagi xatolarni ham tuzatishi mumkin. Xabardagi faylni ochishdan oldin yuborgan odamdan uni haqiqatan jo’natganini so’rang. Tanish ismning o’zi yetarli kafolat emas.
Kerakli hujjat va suratlarning zaxira nusxasini, ya’ni alohida saqlangan ko’chirmasini tayyorlab boring. Hozir oddiy tekshiruv qilib ko’ring: eng kerakli maktab hujjatingiz faqat kompyuterdami yoki boshqa ishonchli joyda ham nusxasi bormi? Ko’chirma borligini tekshirish fayl yo’qolgandan keyin uni qidirishdan osonroq.
Qiziqarli faktlar
- Brauzer internet sahifalarini ochadigan dasturdir. Uning ichida chiqqan xabar har doim kompyuterning o’z ogohlantirishi bo’lavermaydi.
- Hisob va qurilma boshqa-boshqa narsalar: bitta hisobga turli qurilmalardan kirish mumkin.
- Xavfsizlik dasturi tekshiruv vositasidir, lekin uning mavjudligi har qanday xavfni butunlay yo’q qilmaydi.
- Zaxira nusxa faqat begona aralashuvda emas, fayl tasodifan o’chirilganda yoki qurilma ishdan chiqqanda ham asqatadi.
Bugunoq o’rnatilgan dasturlar ro’yxatini kattalar yoki kompyuterni yaxshi biladigan kishi bilan ko’rib chiqing. Tanish bo’lmagan nomni ko’rsangiz, darhol o’chirmang: u qurilmaning ishlashi uchun kerak bo’lishi mumkin. Avval nima vazifa bajarishini aniqlang.
Ko’p beriladigan savollar
Kompyuter qotib qolsa, unga begona odam kirgan bo’ladimi?
Yo’q, qotib qolishning o’zi buni isbotlamaydi. Dasturdagi xato yoki qurilmaga ortiqcha ish tushishi ham shunday holatga olib kelishi mumkin. Siz qilmagan boshqa o’zgarishlar bor-yo’qligini ham tekshiring.
Mening nomimdan xabar ketgan bo’lsa, nima qilaman?
Hisobingizni ishonchli boshqa qurilmadan tekshiring va parolini almashtiring. Xabar olgan tanishlaringizni ogohlantiring. Xizmatda ochiq kirishlarni ko’rish imkoniyati bo’lsa, sizga tegishli bo’lmaganlarini yakunlang.
Internetni uzish muammoni butunlay hal qiladimi?
Yo’q, internetni uzish qurilmani avtomatik ravishda tozalamaydi. U tarmoq aloqasini to’xtatadi, ammo shubhali dastur yoki o’zgargan sozlama qurilmada qolishi mumkin. Keyin tekshiruv va zarur yordam kerak bo’ladi.
Faqat parolni almashtirish yetadimi?
Har doim ham yetmaydi, chunki hisobdagi muammo bilan qurilmadagi muammo bir xil emas. Parolni almashtirishdan tashqari, begona kirishlarni va o’zgargan hisob sozlamalarini tekshiring. Kompyuterda ham shubhali belgilar bo’lsa, uni alohida tekshirtiring.