Болалар учун компьютер ўрганишнинг қулай йўли — оддий вазифаларни катталар билан бирга бажариб, кейин мустақил машқ қилиш. Сичқончани бошқариш, матн ёзиш ва файлни сақлашдан бошланг. Дастлабки машқларни қандай танлаш, интернетда нималарга эътибор бериш ва болага қачон ёрдам бериш кераклигини қуйидаги тавсиялар орқали билиб оласиз.
Болалар учун компьютер билан танишувни нимадан бошлаш керак?
Аввал қурилманинг асосий қисмларини кўрсатинг. Экранда маълумот кўринади, клавиатура ёрдамида матн ёзилади, сичқонча эса экрандаги кўрсаткични бошқаради. Ноутбукда сичқонча вазифасини клавиатура тагидаги сезгир майдонча ҳам бажаради. Ҳар бир қисмни тушунтиргач, боладан уни кўрсатиб, нима учун кераклигини ўз сўзлари билан айтиб беришини сўранг.
Барча тугмаларни бирдан тушунтирманг. Дастлаб компьютерни ёқиш, керакли дастурни очиш ва иш тугагач тизимдаги ўчириш буйруғидан фойдаланишни кўрсатинг. Дастур — компьютерда муайян вазифани бажарадиган восита: масалан, расм чизадиган ёки матн ёзадиган дастур. Электр симлари ва уланишларни эса катталар текширсин; боланинг илк вазифаси уларни ўзгартириш эмас, тайёр қурилмадан фойдаланиш бўлсин.
Ўрганиш учун болага таниш вазифа танланг. Масалан, у ҳовлидаги дарахтни чизиши ёки мактаб сумкасига соладиган буюмларини ёзиши мумкин. Мақсад аниқ бўлса, тугмалар ҳам тушунарлироқ бўлади. Ёнида ўтириб йўл кўрсатинг, лекин ҳар бир ҳаракатни унинг ўрнига бажарманг: бола қурилмани ўзи бошқариб кўрсин.
Сичқонча ва клавиатурани қандай машқ қилдириш мумкин?
Сичқончани ўргатишда аввал кўрсаткични керакли жойга олиб боришдан бошланг. Кейин бир марта босиш, икки марта тез босиш ва тугмани босиб турган ҳолда силжитишни кўрсатинг. Бу ҳаракатлар вазифага қараб турлича ишлайди. Масалан, расм дастурида ранг танлаш учун босилади, чизиқ чизиш учун эса тугма босиб турилиб, сичқонча сурилади.
Клавиатурада аввал бола ўз исмини ёзсин. Сўнг бўш жой қолдирадиган тугма, янги сатрга ўтказадиган Энтер ва олдинги белгини ўчирадиган Backspace билан таништиринг. Тугмадаги номни айтиш билан чекланманг: унинг натижасини экранда кўрсатинг. Ҳарфларни тез топа олмаса, шоширманг. Дастлаб тезлик эмас, қайси амал қандай натижа беришини тушуниш керак.
Қуйидаги машқларни боланинг қизиқишига қараб танлашингиз мумкин. Ҳаммасини бир ўтиришда бажариш шарт эмас.
- Расм дастурида турли рангдаги чизиқлар чизиб, кейин улардан уй ёки гул тасвири ясаш.
- Ўз исмини, синфини ва ёқтирган машғулотини алоҳида сатрларга ёзиш.
- Атайлаб хато ёзилган оддий сўзни тузатиш ва етишмаган ҳарфни қўшиш.
- Матндаги бир сўзни белгилаб, унинг рангини ёки катталигини ўзгартириш.
- Оила учун керакли буюмларнинг кичик рўйхатини ёзиш.
Бола ёзган матнини қаерга сақлайди?
Файл — ном билан сақланган маълумот. У матн, расм ёки бошқа иш бўлиши мумкин. Папка эса файлларни тартибли жойлаштиришга ёрдам беради. Буни мактаб сумкаси билан тушунтиринг: дафтарлар сумкада тургани каби, тайёр ишлар ҳам танланган папкада туради. Папканинг ичида яна бошқа папкалар бўлиши мумкин.
Бола билан унинг машқлари учун алоҳида папка яратинг. Номини тушунарли танланг, масалан, “Машқлар”. Файлни эса “Менинг боғим” ёки “Дарс жадвали” деб номлаш мумкин. Сақлаш пайтида фақат номга эмас, жойга ҳам қарашни ўргатинг. Акс ҳолда бола ишини сақлаган бўлса-да, кейин қаердан топишни билмай қолиши мумкин.
Машқни сақлаш билан тугатманг. Дастур ойнасини ёпиб, папкадан ўша файлни қайта очишни ҳам сўранг. Шунда бола сақланган иш кейин ҳам очилишини амалда кўради. Умумий компьютерда бошқа одамларнинг файлларини ўзгартирмаслик ва ўчирмаслик ҳақида келишиб олинг. Кераксиз деб ўйлаган нарсасини ўчиришдан олдин катталардан сўрасин.
Интернетга киришдан олдин нималарни келишиб олиш керак?
Компьютер ва интернет бир нарса эмас. Қурилмада интернетга уланмасдан ҳам матн ёзиш ёки мос дастурда расм чизиш мумкин. Интернет эса маълумот излаш ва бошқалар билан алоқа қилиш имконини беради. Браузер — интернетдаги саҳифаларни очадиган дастур. Уни биринчи марта бола билан бирга очиб, қидирув жойига керакли сўзларни қандай ёзишни кўрсатинг.
Қидиришни таниш мавзудан бошланг. Масалан, мактаб топшириғи учун дарахт расми керак бўлса, қидирувга айнан нимани ёзишни бирга ўйланг. Топилган ҳар бир гапни дарҳол тўғри деб қабул қилмасликни тушунтиринг: уни дарслик ёки ўқитувчи берган маълумот билан солиштириш мумкин. Болалар учун компьютер танлаш билан бирга, унда очиладиган саҳифалар ва дастурларга ҳам эътибор беринг.
- Паролни бошқаларга юбормаслик; парол — ҳисобга кириш учун ишлатиладиган махфий белги ёки сўзлар кетма-кетлиги.
- Уй манзили, телефон рақами ва бошқа шахсий маълумотларни катталар билан маслаҳатлашмасдан киритмаслик.
- Нотаниш одам юборган файлни очишдан ёки дастур ўрнатишдан олдин катталарга кўрсатиш.
- Тушунарсиз хабар, қўрқитадиган тасвир ёки ноқулай суҳбат чиқса, уни яширмай айтиш.
- Бирор нарса сотиб олишни таклиф қилган ойнада мустақил тасдиқлаш тугмасини босмаслик.
Қачон ёрдам бериш, қачон мустақил қўйиш керак?
Аввал ўзингиз кўрсатинг, кейин бирга бажаринг, сўнг болага мустақил уриниб кўриш имконини беринг. Масалан, файлни биринчи сафар сиз сақлайсиз, кейинги сафар у бажаради, сиз эса ёнида кузатасиз. Бола тўхтаб қолса, дарҳол сичқончани қўлига олманг. “Файлга қандай ном қўйгандингиз?” каби аниқ савол билан эслашига ёрдам беринг.
Хатони танбеҳга айлантирманг. Матн ўчиб қолса ёки бошқа ойна очилса, аввал экранда нима бўлганини бирга текширинг. Айрим дастурларда охирги амални бекор қилиш тугмаси бўлади; унинг вазифасини содда мисолда кўрсатинг. Мақтов ҳам аниқ бўлсин: “Файлингизни ўзингиз топдингиз” деган гап болага қайси ишни уддалаганини билдиради.
Машғулотнинг чегарасини олдиндан келишинг: масалан, расмни тугатиш, номлаш ва сақлаш. Бола чарчаса ёки бошқа машғулотга эҳтиёж сезса, танаффус қилинг. Иш жойини қулай тайёрланг, экрандаги ёзувни кўриш учун эгилиб ўтиришига тўғри келмасин. Кейинги сафар янги вазифадан олдин аввалги ишини ўзи очиб кўрсатсин.
Қизиқарли фактлар
- Битта папкада матнли ҳужжат ҳам, расм файли ҳам туриши мумкин.
- Файл номи билан унинг ичидаги матн бир хил бўлиши шарт эмас.
- Сичқонча кўрсаткичининг кўриниши бажарилаётган вазифага қараб ўзгариши мумкин.
- Компьютерда интернетга уланмасдан ҳам кўплаб оддий машқларни бажариш мумкин.
Оддий текширув ўтказинг: боладан кичик табрик ёзиб, уни тушунарли ном билан сақлашни сўранг. Кейин бошқа машғулотга ўтинг ва қайтгач, шу ҳужжатни топиб очишини кузатинг. Қайси босқичда ёрдам керак бўлса, кейинги машқни айнан ўша жойдан бошланг.
Кўп бериладиган саволлар
Болага компьютер ўргатишни нимадан бошлаган яхши?
Сичқончани бошқариш ва кичик расм чизиш ёки ўз исмини ёзишдан бошлаган яхши. Натижаси кўринадиган бундай вазифа орқали бола дастурни очиш, ишлаш ва ишини сақлашни бир-бирига боғлаб ўрганади.
Компьютер ўрганиш учун интернет керакми?
Йўқ, бошланғич машқлар учун интернет шарт эмас. Қурилмада мос дастурлар бўлса, бола унда матн ёзиши, расм чизиши ва файлларни тартиблаши мумкин.
Бола фақат ўйин ўйнашни хоҳласа, нима қилиш керак?
Ўйиндан ташқари қизиқарли, натижаси аниқ вазифа таклиф қилинг ва фойдаланиш тартибини бирга келишинг. Масалан, севимли ўйинидаги уйга ўхшаш расм чизиши ёки қаҳрамони ҳақида қисқа матн ёзиши мумкин.
Ҳарфларни секин топаётган болани қандай қўллаб-қувватлаш мумкин?
Тезликни талаб қилмасдан, қисқа ва таниш сўзларни ёздиринг. Тугмаларни унинг ўрнига босмай, керакли ҳарфни топишга вақт беринг; бир сўздаги хатони ўзи тузатиши ҳам фойдали машқдир.