IT kasblari — kompyuter dasturlari va raqamli xizmatlarni yaratish, tekshirish hamda yaxshilash bilan bog’liq ishlar. Dasturchi dasturni ishlatadigan buyruqlarni yozadi, dizayner undan foydalanishni qulaylashtiradi, tester esa xato va kamchiliklarni izlaydi. Ularning farqini maktab kutubxonasi uchun dastur yaratish misolida tushunib, qaysi vazifa sizga qiziqroq ekanini sinab ko’rishingiz mumkin.
IT kasblari bir-biridan nimasi bilan farq qiladi?
IT — axborot texnologiyalari degani. Sodda aytganda, bu axborotni kompyuter va boshqa raqamli qurilmalar yordamida saqlash, qayta ishlash hamda uzatish bilan bog’liq soha. Unda hamma bir xil vazifani bajarmaydi: kimdir dastur yaratadi, boshqasi uning ko’rinishini loyihalaydi yoki qanday ishlashini tekshiradi.
Masalan, maktab kutubxonasi uchun kitob qidiradigan dastur kerakligini tasavvur qiling. O’quvchi kitob nomini yozadi va uning kutubxonada bor-yo’qligini ko’radi. Dizayner qidiruv maydoni va natijalar qayerda turishini o’ylaydi, dasturchi qidiruvni ishlaydigan qiladi, tester esa turli so’zlarni yozib, natijani tekshiradi.
Bu vazifalar o’zaro bog’liq. Chiroyli sahifada qidiruv ishlamasa, undan foyda kam; dastur to’g’ri ishlasa-yu, kerakli tugma topilmasa, foydalanish qiyinlashadi. Shuning uchun kasb tanlayotganda faqat uning nomiga emas, kundalik vazifalariga ham qarang.
Dasturchi dasturni qanday yaratadi?
Dasturchi kompyuter bajaradigan ko’rsatmalarni yozadi. Bunday ko’rsatmalar kod deb ataladi, ularni yozish uchun esa dasturlash tilidan foydalaniladi. Kompyuter odamning niyatini taxmin qilmaydi: kerakli amal unga aniq ifodalanishi lozim.
Kutubxona misolida dasturchi avval qidiruv qanday ishlashini tushunib oladi. Foydalanuvchi kitob nomini yozgach, dastur saqlangan ma’lumotlar orasidan mos nomni izlab topishi kerak. Natija bo’lmasa, tushunarli xabar chiqadi. Mana shu ketma-ketlik algoritm, ya’ni vazifani bajarish uchun tuzilgan qadamlar tartibidir.
Bu ish faqat tugmalarni tez bosishdan iborat emas. Muammoni mayda qismlarga ajratish, xatoning sababini izlash va yozilgan kodni qayta tekshirish ham kerak. Masalan, qidiruv hech narsa topmasa, dasturchi ma’lumot saqlanganmi, yozilgan so’z to’g’ri qabul qilinganmi, deb navbatma-navbat tekshiradi. Sizga «Nega bunday bo’ldi?» degan savolni yechish yoqsa, dasturlash mashqlari qiziq tuyulishi mumkin.
Dizayner faqat chiroyli rasm chizadimi?
Yo’q, dastur bilan ishlaydigan dizayner uning qulayligini ham o’ylaydi. Ekrandagi tugmalar, yozuvlar, belgilar va sahifalar tartibi interfeys deyiladi. Foydalanuvchi dasturga aynan shu vositalar orqali buyruq beradi va natijani ko’radi.
Kutubxona dasturida «Qidirish» tugmasi ko’zga tashlanishi, kitob nomi esa oson o’qilishi kerak. Dizayner «O’quvchi qayerga yozadi?», «Natijani qayerdan ko’radi?», «Xato yozsa, qanday yordam oladi?» kabi savollarga javob izlaydi. Rang tanlash ham ishning bir qismi, lekin rangning o’zi chalkash sahifani qulay qilib qo’ymaydi.
Dizayner avval maket — tayyor sahifaning taxminiy ko’rinishini chizishi mumkin. Uni qog’ozda ham tasvirlash oson: qidiruv uchun joy, tugma va natijalar ro’yxatini belgilang. Keyin chizmangizni boshqa odamga ko’rsating. Qayerga bosishni izohlab bermasangiz ham tushunsa, yechimingizning qulayligini tekshirishga bir qadam yaqinlashasiz.
Tester xatolarni qanday topadi?
Tester dastur kutilganidek ishlashini tekshiradi. U shunchaki tugmalarni betartib bosmaydi: bajariladigan amalni, kutilgan natijani va amalda nima bo’lganini solishtiradi. Farq chiqsa, uni boshqalar qayta tekshira oladigan tarzda yozib beradi.
Masalan, kutubxona dasturida bor kitob qidirilganda, uning nomi natijada chiqishi kerak. Tester nomni to’liq yozib ko’radi, keyin qidiruv maydonini bo’sh qoldiradi yoki boshqa so’z kiritadi. Har safar savol aniq: dastur bu vaziyatda nima qilishi kerak edi va aslida nima qildi?
Xato haqida «Ishlamayapti» deyish yetarli emas. Foydali tavsif quyidagicha bo’lishi mumkin: «Kitob nomini yozdim, qidirish tugmasini bosdim, ammo natijalar joyi bo’sh qoldi». Dasturchi shu qadamlarni takrorlab, sababni izlaydi. Testerning maqsadi kimnidir ayblash emas, foydalanuvchi duch kelishi mumkin bo’lgan muammoni topishdir.
Qaysi kasb sizga mosligini qanday sinaysiz?
Kasb nomidan ko’ra uning kichik vazifasini sinash foydaliroq. Buning uchun darrov murakkab dastur yoki pulli dars kerak emas. Qog’oz, qalam va oddiy bir g’oya bilan turli ishlarni taqqoslab ko’rishingiz mumkin.
- Dasturchi vazifasi: kitob qidirish jarayonini mayda qadamlarga ajrating. So’z yozilmasa yoki kitob topilmasa nima bo’lishini ham belgilang.
- Dizayner vazifasi: shu dastur ekranini qog’ozga chizing. Yozuvlarni o’qish, tugmalarni topish va natijani tushunish oson bo’lsin.
- Tester vazifasi: chizmani tekshirish uchun turli holatlar tuzing. Tanish kitob nomi, noma’lum nom va bo’sh qidiruvda nima chiqishini so’rang.
Mashqdan keyin o’zingizni kuzating: qaysi vazifaga ko’proq qaytgingiz keldi? Chizmani tartibga solish, amallarni izchil tuzish yoki sezilmay qolgan muammoni topish sizga ko’proq yoqqan bo’lishi mumkin. Birinchi urinishdagi qiyinchilikni qobiliyatsizlik deb qabul qilmang; yangi vazifani tushunish uchun mashq kerak.
Qiziqarli faktlar
- Kompyuter dasturi faqat o’yin emas: matn yozadigan vosita ham dasturdir.
- Algoritmni kod yozmasdan ham ifodalash mumkin. Masalan, amallar tartibini oddiy gaplar bilan yozasiz.
- Bir xil vazifani bajaradigan dasturlarning ko’rinishi turlicha bo’lishi mumkin.
- Dasturdagi xato faqat noto’g’ri javob emas: bosilganda ishlamaydigan tugma ham kamchilikdir.
- Interfeysdagi tushunarli yozuv foydalanuvchiga keyingi qadamni tanlashda yordam beradi.
Chizgan kutubxona sahifangizni oila a’zongizga berib, undan bir kitobni topishni so’rang. Darhol yordam bermang, avval qayerda ikkilanayotganini kuzating. So’ng yozuv yoki tugma joyini o’zgartirib, qayta sinang: shu kichik mashqda dizayn va tekshirish orasidagi bog’lanish ko’rinadi.
Ko’p beriladigan savollar
IT kasblarini o’rganishni nimadan boshlash kerak?
Avval sizga qiziq tuyulgan vazifaning sodda namunasini bajaring. Masalan, sahifa chizing, qidiruv qadamlarini yozing yoki biror dasturda kutilgan va haqiqiy natijani solishtiring. Keyingi mashqni aynan qaysi ish sizni qiziqtirganiga qarab tanlang.
Tester ham kod yozishi kerakmi?
Test qilishni tushunish uchun dastlab kod yozish shart emas. Tekshiruvlarni dastur yordamida takrorlash kerak bo’lgan vazifalarda esa dasturlash bilimi asqatadi. Boshlanishiga aniq savol qo’yish va natijani ravshan yozishni mashq qiling.
Dizayner bo’lish uchun yaxshi rasm chizish shartmi?
Interfeys dizaynini sinab ko’rish uchun mohir rassom bo’lish shart emas. Oddiy to’rtburchaklar va yozuvlar bilan ham sahifa tartibini ko’rsatish mumkin. Asosiy savol — odam undan qiynalmasdan foydalana oladimi?
Dasturchi, dizayner va tester ishini bir odam bajara oladimi?
Ha, bir odam bu vazifalarning bir nechtasini bajarishi mumkin. Shunga qaramay, yaratgan ishingizni boshqa odamga tekshirtirish foydali: u siz odatlanib qolgan chalkash joyni payqashi mumkin.