Dasturlashni o’rganish — kompyuterga vazifani tushunarli buyruqlar orqali bajartirishni mashq qilishdir. Boshlash uchun masalani kichik qadamlarga ajrating, bitta dasturlash tilini tanlang va sodda dasturlar tuzing. Quyidagi yo’l xaritasi nimadan boshlash, qanday mashq qilish va xatolarni qanday tekshirishni ko’rsatadi.
Dasturlashni o’rganish nimadan boshlanadi?
Dastur — kompyuter bajaradigan buyruqlar ketma-ketligi. Kompyuter niyatingizni taxmin qilmaydi: unga nima qilishni aniq yozasiz. Masalan, maktab buyumlari xarajatini hisoblaydigan dastur avval narxlarni oladi, keyin ularni qo’shadi va natijani ko’rsatadi. Vazifa kichik, lekin unda dasturlashning asosiy tartibi ko’rinib turibdi.
Hali buyruq yozishga shoshilmang. Avval oddiy vazifani qog’ozda tushuntiring: qanday ma’lumot beriladi, u bilan nima qilinadi, oxirida qanday natija chiqadi? Shu ketma-ketlik algoritm, ya’ni vazifani bajarish uchun tuzilgan aniq qadamlar rejasidir. Rejangizni boshqa odam bemalol tushunsa, uni dasturga aylantirish osonroq bo’ladi.
- Maqsad tanlang. Masalan, xarajatlarni qo’shadigan yoki savollarga javobni tekshiradigan kichik dastur tuzmoqchisiz.
- Bitta tilda boshlang. Boshlang’ich darslikdagi buyruqlarni ketma-ket o’rganing, bir paytda turli tillarga o’tib ketmang.
- Asoslarni mashq qiling. Ma’lumot saqlash, shart tekshirish va takroriy amallarni bajarishga e’tibor bering.
- Kichik loyiha tuzing. Alohida mashqlarni bitta foydali vazifaga birlashtiring.
- Tekshiring va tuzating. Dastur turli ma’lumotlar bilan qanday ishlashini kuzating.
Qaysi til va vositani tanlash kerak?
Dasturlash tili — buyruqlarni yozish qoidalari bo’lgan til. Boshlanishida sizga eng mashhur nomni topishdan ko’ra, tushunarli dars va mashq muhiti kerak. Maktabdagi darslik yoki o’qituvchingiz foydalanadigan til qulay boshlanish bo’lishi mumkin: savol tug’ilganda yordam so’rash osonlashadi.
Dasturlash muhiti — kodni yozish va ishga tushirish uchun ishlatiladigan vosita. Kod esa dasturlash tilida yozilgan buyruqlardir. Tanlagan muhitingizda yangi dastur ochish, matn yozish, uni saqlash va natijani ko’rishni mashq qiling. Dastlab ekranga oddiy salomlashuv chiqarishning o’zi yetarli vazifa.
Telefon bilan dars o’qish va ayrim mashqlarni bajarish mumkin, ammo uzunroq kodni klaviaturada yozish qulayroq. Qo’lingizdagi vositadan boshlang. Yangi qurilma tanlashga berilib ketmasdan, avval mavjud qurilmangizda darsdagi oddiy misolni ishga tushirib ko’ring. Notanish dastur o’rnatish talab qilinsa, bolalar kattalardan yordam so’ragani ma’qul.
Asoslarni qanday ketma-ketlikda o’rganasiz?
Avval o’zgaruvchi bilan tanishing: bu dasturda qiymatni nom bilan saqlash usuli. Masalan, daftar narxini bir nom, uning miqdorini boshqa nom bilan belgilaysiz. Dastur shu qiymatlardan umumiy xarajatni topadi. Son bilan matnni ham farqlang: buyum nomi ustida qo’shish amali bilan narxlar ustida qo’shish bir xil vazifa emas.
Keyingi qadam — shart, ya’ni biror holatga qarab buyruq tanlash. Tasavvur qiling, dastur kiritilgan javobni tekshiradi: javob mos kelsa bir xabar, mos kelmasa boshqa xabar chiqaradi. So’ng takrorlashni o’rganing. Bir xil amalni ro’yxatdagi har bir buyum uchun bajarishda buyruqlarni qayta-qayta yozish o’rniga takrorlashdan foydalanasiz.
Shundan keyin ro’yxatlar va funksiyalarga o’ting. Ro’yxat bir nechta qiymatni bir joyda saqlaydi, masalan, maktab buyumlarining nomlarini. Funksiya esa muayyan vazifani bajaradigan, nom berilgan buyruqlar guruhidir. Har bir tushunchadan so’ng alohida mashq qiling: avval narxni saqlang, keyin xarajatni hisoblang, oxirida natijaga qarab xabar chiqaring. Bir tushuncha noaniq qolsa, keyingisiga shoshilmang.
Mashqni tayyor javobni ko’chirmasdan qanday bajarish mumkin?
Misolni o’qib tushunish bilan uni mustaqil yozish boshqa-boshqa mashq. Darsdagi namunani ishga tushirgach, uni yoping va vazifani qaytadan bajaring. Buyruq esingizdan chiqsa, tegishli joyni ko’rib oling, keyin yana o’zingiz yozing. Maqsad matnni yodlash emas, har bir qadam nima uchun kerakligini anglashdir.
Bir misolni o’zgartirib ko’ring. Masalan, daftarlar xarajatini hisoblagan bo’lsangiz, unga qalam xarajatini ham qo’shing. Keyin dastur foydalanuvchidan narxni so’rasin. Bunday kichik o’zgarishlar tayyor yechimning qaysi qismi nimaga xizmat qilishini ko’rsatadi. O’zingizdan: “Kiritilgan ma’lumot o’zgarsa, natija qanday o’zgaradi?” deb so’rang.
Qisqa mashq daftarini yuritish ham foydali. Unda bajarilgan vazifa, tushunarsiz qolgan joy va keyingi urinishni yozing. Masalan: “Narxlarni qo’shdim, lekin matn kiritilganda dastur to’xtadi”. Yordam so’raganda shu yozuvga kodning tegishli qismini va chiqqan xabarni qo’shing. Haqiqiy ism, telefon raqami yoki parol o’rniga o’ylab topilgan ma’lumotdan foydalaning.
Xatolarni qanday topasiz va ilk loyihani qachon boshlaysiz?
Xato chiqishi mashqning odatiy qismi. Avval dastur ko’rsatgan xabarni o’qing: u buyruq yozuvidagi muammoni ko’rsatishi mumkin. Sintaksis — tilning yozish qoidalari; qavs yoki belgi noto’g’ri qo’yilsa, dastur buyruqni tushunmasligi mumkin. Bir paytda ko’p joyni almashtirmang. Bitta o’zgarish kiriting, so’ng natijani tekshiring.
Ba’zan dastur ishlaydi, ammo javobi noto’g’ri chiqadi. Bunda amallar tartibini va saqlangan qiymatlarni tekshiring. Masalan, xarajat kutilganidan boshqacha chiqsa, dastur narx bilan miqdorni qanday ishlatganiga qarang. Natijani avval qog’ozda hisoblab olish yordam beradi: qo’lingizda solishtiradigan javob bo’ladi.
Ma’lumot kiritish, uni qayta ishlash va natija chiqarishni uddalasangiz, kichik loyihani boshlang. Dars jadvalini ko’rsatadigan yoki xarajatlarni jamlaydigan dastur mos keladi. Avval faqat asosiy vazifani bajartiring. Keyin unga tushunarli xabarlar qo’shing va turli ma’lumotlar bilan sinang. Masalan, qiymat kiritilmaganida nima bo’lishini tekshirish navbatdagi yaxshilash kerak bo’lgan joyni ko’rsatadi.
Qiziqarli faktlar
- Bir masalani turli algoritmlar bilan yechish mumkin: natija bir xil bo’lsa ham, bajariladigan qadamlar farqlanadi.
- Dastur ishga tushgani uning javobi to’g’ri ekanini bildirmaydi. Natijani ham tekshirish kerak.
- O’zgaruvchiga tushunarli nom berish kodning vazifasini o’qib anglashga yordam beradi.
- Takrorlash bir xil amalni turli ma’lumotlar ustida bajarishga xizmat qiladi.
- Dastur tuzishdan oldin uning qadamlarini oddiy gaplar bilan yozib chiqish mumkin.
Daftarga maktab buyumlari ro’yxatini yozing va umumiy xarajatni qanday topishingizni qadamlar bilan ko’rsating. So’ng shu rejani dasturga aylantirib, javobini qo’lda hisoblagan natijangiz bilan solishtiring.
Ko’p beriladigan savollar
Dasturlashni o’rganish uchun matematikani yaxshi bilish shartmi?
Boshlang’ich mashqlar uchun oddiy arifmetika va mantiqiy fikrlash bilan boshlash mumkin. Tanlangan vazifaga qarab keyinroq qo’shimcha matematika kerak bo’ladi. Hozircha masalani qismlarga ajratish va natijani tekshirishga e’tibor bering.
Dasturlashni qancha vaqtda o’rganish mumkin?
Bu maqsadingiz, mashq tartibingiz va avvalgi tayyorgarligingizga bog’liq. Vaqtni sanash o’rniga, mustaqil bajara oladigan vazifalaringizni kuzating. Namunaga qaramasdan kichik dastur tuzib, xatosini tushuntira olsangiz, oldinga siljiyapsiz.
Ingliz tilini bilmasdan boshlasa bo’ladimi?
Ha, tushunarli o’zbekcha dars va misollar bilan boshlash mumkin. Buyruqlar hamda xato xabarlarida uchragan xorijiy so’zlarning ma’nosini mashq davomida yozib boring. So’zni alohida yodlashdan ko’ra, dasturdagi vazifasi bilan bog’lab o’rganing.
Birinchi loyiha uchun qanday dastur tanlagan ma’qul?
Natijasini o’zingiz oson tekshira oladigan kichik dastur tanlang. Masalan, buyumlar xarajatini hisoblash yoki kiritilgan javobni tekshirishdan boshlashingiz mumkin. Dastlab bitta vazifani to’g’ri bajartiring, keyin yangi imkoniyat qo’shing.