Dasturlash nima? Dasturlash — kompyuter bajaradigan buyruqlarni yozish, sinash va xatolarini tuzatish jarayoni. Boshlash uchun esa vazifani kichik qadamlarga ajratishni, buyruqlar ketma-ketligini tuzishni va natijani tekshirishni o’rganish foydali.
Dasturlash nima va kompyuter buyruqni qanday bajaradi?
Kompyuterga vazifani aniq ifodalash kerak. Masalan, odamga “Rasmni chiroyliroq qil” desangiz, u ranglar yoki shakllarni o’zi tanlashi mumkin. Kompyuter dasturida esa qanday o’zgarish kerakligini belgilaysiz: rasmni kattalashtirish, rangini almashtirish yoki boshqa joyga ko’chirish. Noaniq istak o’rniga bajariladigan buyruq kerak bo’ladi.
Dastur — muayyan vazifani bajarishga xizmat qiladigan buyruqlar to’plami. Telefonda xabar yozganingizda yoki kalkulyatorda misol yechganingizda dasturdan foydalanasiz. Tugmani bosishingiz dastur uchun biror ishni boshlash belgisi bo’lishi mumkin. Masalan, hisoblash tugmasi bosilgach, dastur kiritilgan sonlar ustida kerakli amalni bajaradi.
Dasturchining ishi faqat buyruq yozishdan iborat emas. U avval muammoni tushunadi, yechimni rejalaydi, so’ng yozgan dasturini tekshiradi. Maktab masalasida ham shunday: shartni tushunmay turib hisoblashga kirishsangiz, to’g’ri amalni tanlash qiyinlashadi. Dasturlashda ham avval “Nimani hal qilmoqchiman?” degan savolga javob topiladi.
Nega ishni algoritmdan boshlash foydali?
Algoritm — vazifani bajarish uchun aniq tartibda tuzilgan qadamlar. Uni dastlab oddiy gaplar bilan yozsa bo’ladi. Masalan, ikki sonning yig’indisini topish uchun sonlarni olasiz, ularni qo’shasiz va javobni ko’rsatasiz. Bu yerda har bir qadamning vazifasi tushunarli.
Kundalik hayotda ham ketma-ketlik kerak. Maktab sumkasini tayyorlashda avval ertangi dars jadvaliga qaraysiz, keyin kerakli kitob va daftarlarni tanlaysiz. Biroq kompyuter uchun “kerakli narsalarni ol” degan ko’rsatma yetarli bo’lmasligi mumkin: qaysi ma’lumotga qarab nimani tanlashni ham tushuntirish kerak.
Algoritmni qog’ozda tekshirib ko’ring. Har bir qadamni xuddi buyruq bajarayotgandek kuzating va natijani yozib boring. Agar bir joyda “Endi nima qilish kerak?” deb to’xtab qolsangiz, o’sha qadamni aniqlashtiring. Shu usul dastur yozishdan oldin rejadagi kamchilikni payqashga yordam beradi.
Dasturlash tili oddiy tildan nimasi bilan farq qiladi?
Dasturlash tili — kompyuter uchun buyruqlarni belgilangan qoidalar asosida yozish vositasi. Oddiy suhbatda gapning ayrim qismini tushirib qoldirsak ham, suhbatdosh ma’noni anglay oladi. Dastur matnida esa yozuv qoidalariga rioya qilish zarur. Belgi yoki so’zdagi xato buyruq bajarilmasligiga sabab bo’lishi mumkin.
Bu qoidalar sintaksis deb ataladi. Uni yozuvdagi imlo va gap tuzish qoidalariga o’xshatish mumkin. Boshlovchi uchun barcha qoidalarni birdan yodlash shart emas: kichik buyruqni yozib, natijasini ko’rish va keyin unga yangi qadam qo’shish qulayroq.
Ayrim o’quv vositalarida buyruqlar tayyor bo’laklar shaklida beriladi: ularni bir-biriga ulaysiz. Boshqalarida buyruqlar matn bilan yoziladi. Ko’rinishi farq qilsa-da, asosiy ish o’zgarmaydi — vazifani tushunarli qadamlarga aylantirasiz. Boshlash uchun ko’p vositani almashtirishdan ko’ra, tanlagan vositangizda kichik vazifani oxirigacha bajarib ko’ring.
O’zgaruvchi, shart va takrorlash nima uchun kerak?
O’zgaruvchi — dasturdagi ma’lumotga berilgan nom; shu nom orqali uning qiymatidan foydalaniladi. Uni yorliq yopishtirilgan qutiga o’xshatish mumkin. Masalan, o’yindagi to’plangan ballni “ball” nomi bilan saqlaysiz. Yangi ball qo’shilganda qiymat o’zgaradi, nom esa o’sha ma’lumotni topishga yordam beradi.
Shart dasturga vaziyatga qarab yo’l tanlash imkonini beradi. Takrorlash esa bir xil buyruqni qayta bajarishga xizmat qiladi. Bularni maktabdagi oddiy vazifa orqali tasavvur qilish oson:
- O’quvchi yozgan javobni saqlash — ma’lumot bilan ishlash.
- Javob to’g’ri bo’lsa, tegishli xabarni chiqarish — shartga qarab ish bajarish.
- Navbatdagi savol uchun shu jarayonni yana bajarish — takrorlash.
Bu tushunchalarni alohida sinab ko’rgan ma’qul. Avval kiritilgan so’zni ekranga chiqaring. Keyin javobga qarab turli xabarlar ko’rsatishni qo’shing, undan so’ng jarayonni takrorlang. Har gal bitta yangi imkoniyat qo’shsangiz, natija nima sababdan o’zgarganini tushunish osonroq bo’ladi.
Birinchi dastur uchun qanday vazifa tanlanadi?
Kichik va natijasi ko’rinadigan vazifani tanlang. Masalan, ism kiritilganda salomlashadigan dastur yoki ikki sonni qo’shadigan hisoblagich mos keladi. Katta o’yinni birdan yaratishga urinish o’rniga, uning bitta qismini sinab ko’rish foydaliroq. Tugma bosilganda ekrandagi yozuvning o’zgarishi ham boshlang’ich mashq bo’la oladi.
Ishga kirishishdan oldin maqsadni bitta gap bilan yozing. Masalan: “Dastur foydalanuvchining ismini oladi va unga salom beradi”. Keyin quyidagi tartibda harakat qiling:
- Qanday ma’lumot kerakligini belgilang: bu misolda foydalanuvchining ismi.
- Natija qanday ko’rinishini yozing: ism qatnashgan salomlashuv.
- Ma’lumotni olish va javob chiqarish buyruqlarini tuzing.
- Turli ismlarni kiritib, natijani tekshiring.
- Kutilmagan natija chiqsa, qadamlarni birma-bir tekshirib tuzating.
Xato chiqishi ish tugadi degani emas. Ba’zan yozuv qoidasi buziladi, ba’zan esa dastur ishlasa ham, javobi noto’g’ri bo’ladi. Ikkinchi holatda rejangizni tekshiring. Masalan, yig’indi o’rniga ayirma chiqsa, dasturdagi amalni ko’rib chiqing; hamma buyruqni boshidan yozish shart bo’lmasligi mumkin.
Qiziqarli faktlar
- Bir vazifani turli algoritmlar bilan bajarish mumkin. Muhimi, tanlangan qadamlar kerakli natijaga olib borsin.
- Buyruqlarning o’rni almashsa, dastur natijasi ham o’zgarishi mumkin.
- Dastur faqat sonlar bilan emas, matn kabi ma’lumotlar bilan ham ishlaydi.
- Takrorlash yordamida bir xil buyruqni dastur matnida qayta-qayta yozishdan qochish mumkin.
- Dastur ishga tushgani uning barcha javoblari to’g’ri ekanini bildirmaydi: natijalarni ham tekshirish kerak.
Qog’ozda kichik mashq bajaring: ikki sonni qo’shish algoritmini yozing va tanlagan sonlaringiz bilan har qadamni tekshiring. Keyin sonlardan biri nol bo’lganda ham sinang. Natijani oldindan hisoblab qo’ysangiz, algoritmingiz kutgan javobni berayotganini solishtira olasiz.
Ko’p beriladigan savollar
Dasturlashni o’rganish uchun matematikani juda yaxshi bilish kerakmi?
Boshlang’ich mashqlar uchun oddiy hisoblash va mantiqiy fikrlash bilan ish boshlash mumkin. Masalan, salomlashuv chiqaradigan dastur murakkab hisob talab qilmaydi. Keyinchalik kerak bo’ladigan matematika tanlagan vazifangizga bog’liq.
Kompyutersiz ham dasturlashni o’rganishni boshlasa bo’ladimi?
Ha, algoritm tuzish va uni tekshirishni qog’ozda mashq qilsa bo’ladi. Lekin yozilgan dasturning amalda qanday ishlashini ko’rish uchun uni mos qurilma va dasturlash vositasida ishga tushirish kerak.
Dasturlash uchun chet tilini bilish shartmi?
Boshlang’ich tushunchalarni o’zbek tilida ham o’rganish mumkin. Dasturlash vositasidagi buyruqlar va xabarlar boshqa tilda bo’lsa, ularning ma’nosini asta-sekin o’rganasiz. Notanish so’zlarni ma’nosi va kichik misoli bilan yozib borish qulay.
Dasturim ishlamasa, avval nimani tekshiraman?
Avval xato haqidagi xabarni o’qing va u ko’rsatgan joyni tekshiring. Xabar bo’lmasa-yu, natija noto’g’ri chiqsa, kiritilgan ma’lumotdan boshlab har qadamni kuzating. Oxirgi qo’shgan buyruqingizni alohida sinash ham xatoni izlashga yordam beradi.