IT касблари — компьютер дастурлари ва рақамли хизматларни яратиш, текшириш ҳамда яхшилаш билан боғлиқ ишлар. Дастурчи дастурни ишлатадиган буйруқларни ёзади, дизайнер ундан фойдаланишни қулайлаштиради, тестер эса хато ва камчиликларни излайди. Уларнинг фарқини мактаб кутубхонаси учун дастур яратиш мисолида тушуниб, қайси вазифа сизга қизиқроқ эканини синаб кўришингиз мумкин.
IT касблари бир-биридан нимаси билан фарқ қилади?
IT — ахборот технологиялари дегани. Содда айтганда, бу ахборотни компьютер ва бошқа рақамли қурилмалар ёрдамида сақлаш, қайта ишлаш ҳамда узатиш билан боғлиқ соҳа. Унда ҳамма бир хил вазифани бажармайди: кимдир дастур яратади, бошқаси унинг кўринишини лойиҳалайди ёки қандай ишлашини текширади.
Масалан, мактаб кутубхонаси учун китоб қидирадиган дастур кераклигини тасаввур қилинг. Ўқувчи китоб номини ёзади ва унинг кутубхонада бор-йўқлигини кўради. Дизайнер қидирув майдони ва натижалар қаерда туришини ўйлайди, дастурчи қидирувни ишлайдиган қилади, тестер эса турли сўзларни ёзиб, натижани текширади.
Бу вазифалар ўзаро боғлиқ. Чиройли саҳифада қидирув ишламаса, ундан фойда кам; дастур тўғри ишласа-ю, керакли тугма топилмаса, фойдаланиш қийинлашади. Шунинг учун касб танлаётганда фақат унинг номига эмас, кундалик вазифаларига ҳам қаранг.
Дастурчи дастурни қандай яратади?
Дастурчи компьютер бажарадиган кўрсатмаларни ёзади. Бундай кўрсатмалар код деб аталади, уларни ёзиш учун эса дастурлаш тилидан фойдаланилади. Компьютер одамнинг ниятини тахмин қилмайди: керакли амал унга аниқ ифодаланиши лозим.
Кутубхона мисолида дастурчи аввал қидирув қандай ишлашини тушуниб олади. Фойдаланувчи китоб номини ёзгач, дастур сақланган маълумотлар орасидан мос номни излаб топиши керак. Натижа бўлмаса, тушунарли хабар чиқади. Мана шу кетма-кетлик алгоритм, яъни вазифани бажариш учун тузилган қадамлар тартибидир.
Бу иш фақат тугмаларни тез босишдан иборат эмас. Муаммони майда қисмларга ажратиш, хатонинг сабабини излаш ва ёзилган кодни қайта текшириш ҳам керак. Масалан, қидирув ҳеч нарса топмаса, дастурчи маълумот сақланганми, ёзилган сўз тўғри қабул қилинганми, деб навбатма-навбат текширади. Сизга «Нега бундай бўлди?» деган саволни ечиш ёқса, дастурлаш машқлари қизиқ туюлиши мумкин.
Дизайнер фақат чиройли расм чизадими?
Йўқ, дастур билан ишлайдиган дизайнер унинг қулайлигини ҳам ўйлайди. Экрандаги тугмалар, ёзувлар, белгилар ва саҳифалар тартиби интерфейс дейилади. Фойдаланувчи дастурга айнан шу воситалар орқали буйруқ беради ва натижани кўради.
Кутубхона дастурида «Қидириш» тугмаси кўзга ташланиши, китоб номи эса осон ўқилиши керак. Дизайнер «Ўқувчи қаерга ёзади?», «Натижани қаердан кўради?», «Хато ёзса, қандай ёрдам олади?» каби саволларга жавоб излайди. Ранг танлаш ҳам ишнинг бир қисми, лекин рангнинг ўзи чалкаш саҳифани қулай қилиб қўймайди.
Дизайнер аввал макет — тайёр саҳифанинг тахминий кўринишини чизиши мумкин. Уни қоғозда ҳам тасвирлаш осон: қидирув учун жой, тугма ва натижалар рўйхатини белгиланг. Кейин чизмангизни бошқа одамга кўрсатинг. Қаерга босишни изоҳлаб бермасангиз ҳам тушунса, ечимингизнинг қулайлигини текширишга бир қадам яқинлашасиз.
Тестер хатоларни қандай топади?
Тестер дастур кутилганидек ишлашини текширади. У шунчаки тугмаларни бетартиб босмайди: бажариладиган амални, кутилган натижани ва амалда нима бўлганини солиштиради. Фарқ чиқса, уни бошқалар қайта текшира оладиган тарзда ёзиб беради.
Масалан, кутубхона дастурида бор китоб қидирилганда, унинг номи натижада чиқиши керак. Тестер номни тўлиқ ёзиб кўради, кейин қидирув майдонини бўш қолдиради ёки бошқа сўз киритади. Ҳар сафар савол аниқ: дастур бу вазиятда нима қилиши керак эди ва аслида нима қилди?
Хато ҳақида «Ишламаяпти» дейиш етарли эмас. Фойдали тавсиф қуйидагича бўлиши мумкин: «Китоб номини ёздим, қидириш тугмасини босдим, аммо натижалар жойи бўш қолди». Дастурчи шу қадамларни такрорлаб, сабабни излайди. Тестернинг мақсади кимнидир айблаш эмас, фойдаланувчи дуч келиши мумкин бўлган муаммони топишдир.
Қайси касб сизга мослигини қандай синайсиз?
Касб номидан кўра унинг кичик вазифасини синаш фойдалироқ. Бунинг учун дарров мураккаб дастур ёки пулли дарс керак эмас. Қоғоз, қалам ва оддий бир ғоя билан турли ишларни таққослаб кўришингиз мумкин.
- Дастурчи вазифаси: китоб қидириш жараёнини майда қадамларга ажратинг. Сўз ёзилмаса ёки китоб топилмаса нима бўлишини ҳам белгиланг.
- Дизайнер вазифаси: шу дастур экранини қоғозга чизинг. Ёзувларни ўқиш, тугмаларни топиш ва натижани тушуниш осон бўлсин.
- Тестер вазифаси: чизмани текшириш учун турли ҳолатлар тузинг. Таниш китоб номи, номаълум ном ва бўш қидирувда нима чиқишини сўранг.
Машқдан кейин ўзингизни кузатинг: қайси вазифага кўпроқ қайтгингиз келди? Чизмани тартибга солиш, амалларни изчил тузиш ёки сезилмай қолган муаммони топиш сизга кўпроқ ёққан бўлиши мумкин. Биринчи уринишдаги қийинчиликни қобилиятсизлик деб қабул қилманг; янги вазифани тушуниш учун машқ керак.
Қизиқарли фактлар
- Компьютер дастури фақат ўйин эмас: матн ёзадиган восита ҳам дастурдир.
- Алгоритмни код ёзмасдан ҳам ифодалаш мумкин. Масалан, амаллар тартибини оддий гаплар билан ёзасиз.
- Бир хил вазифани бажарадиган дастурларнинг кўриниши турлича бўлиши мумкин.
- Дастурдаги хато фақат нотўғри жавоб эмас: босилганда ишламайдиган тугма ҳам камчиликдир.
- Интерфейсдаги тушунарли ёзув фойдаланувчига кейинги қадамни танлашда ёрдам беради.
Чизган кутубхона саҳифангизни оила аъзонгизга бериб, ундан бир китобни топишни сўранг. Дарҳол ёрдам берманг, аввал қаерда иккиланаётганини кузатинг. Сўнг ёзув ёки тугма жойини ўзгартириб, қайта синанг: шу кичик машқда дизайн ва текшириш орасидаги боғланиш кўринади.
Кўп бериладиган саволлар
IT касбларини ўрганишни нимадан бошлаш керак?
Аввал сизга қизиқ туюлган вазифанинг содда намунасини бажаринг. Масалан, саҳифа чизинг, қидирув қадамларини ёзинг ёки бирор дастурда кутилган ва ҳақиқий натижани солиштиринг. Кейинги машқни айнан қайси иш сизни қизиқтирганига қараб танланг.
Тестер ҳам код ёзиши керакми?
Тест қилишни тушуниш учун дастлаб код ёзиш шарт эмас. Текширувларни дастур ёрдамида такрорлаш керак бўлган вазифаларда эса дастурлаш билими асқатади. Бошланишига аниқ савол қўйиш ва натижани равшан ёзишни машқ қилинг.
Дизайнер бўлиш учун яхши расм чизиш шартми?
Интерфейс дизайнини синаб кўриш учун моҳир рассом бўлиш шарт эмас. Оддий тўртбурчаклар ва ёзувлар билан ҳам саҳифа тартибини кўрсатиш мумкин. Асосий савол — одам ундан қийналмасдан фойдалана оладими?
Дастурчи, дизайнер ва тестер ишини бир одам бажара оладими?
Ҳа, бир одам бу вазифаларнинг бир нечтасини бажариши мумкин. Шунга қарамай, яратган ишингизни бошқа одамга текширтириш фойдали: у сиз одатланиб қолган чалкаш жойни пайқаши мумкин.