Сцратч — болалар рангли буйруқ блокларини бирлаштириб, ўйин, анимация ва интерактив ҳикоялар тузадиган дастурлаш муҳити. Унда узун код ёзиш ўрнига, тайёр блокларни керакли тартибда улайсиз. Бошлаш учун буйруқ, такрорлаш ва шарт қандай ишлашини тушуниш, кейин эса кичик лойиҳада синаб кўриш фойдали.
Сцратч қандай ишлайди?
Сцратч дастурида буйруқлар алоҳида блоклар кўринишида берилади. Ҳар бир блок муайян вазифани бажаради: қаҳрамонни ҳаракатлантиради, кўринишини ўзгартиради ёки овоз чиқаради. Уларни қурилиш бўлакларидек бирлаштирасиз. Ҳосил бўлган кетма-кетлик компьютерга нима қилиш кераклигини кўрсатади.
Буйруқларнинг тартиби натижага таъсир қилади. Масалан, қаҳрамон аввал салом бериб, кейин юриши ҳам, аввал юриб, кейин салом бериши ҳам мумкин. Блоклар бир хил бўлса ҳам, уларнинг жойлашуви воқеани ўзгартиради. Шу сабаб дастурлаш фақат буйруқ танлаш эмас, уларни ўйлаб жойлаштириш ҳамдир.
Алгоритм — вазифани бажариш учун тузилган аниқ қадамлар кетма-кетлиги. Мактаб сумкасини тайёрлашни тасаввур қилинг: дарс жадвалига қарайсиз, керакли китобларни танлайсиз, уларни сумкага жойлайсиз. Дастурда ҳам ҳар бир қадам тушунарли бўлиши керак. Компьютер ниятингизни тахмин қилмайди, берилган буйруқни бажаради.
Қаҳрамон ва саҳна нима учун керак?
Лойиҳадаги ҳаракатланувчи объект спрайт деб аталади. Оддийроқ айтганда, бу сиз буйруқ берадиган қаҳрамон ёки буюм: масалан, мушук, копток ёхуд дарахт тасвири. Саҳна эса воқеалар кўринадиган жой. Унинг фонини ҳовли, синфхона ёки ўзингиз чизган манзарага мослашингиз мумкин.
Ҳар бир қаҳрамонга алоҳида вазифа бериш қулай. Масалан, ўқув лойиҳасида Азиз исмли қаҳрамон савол берсин, копток эса жавобга қараб ҳаракатлансин. Бу ўйлаб топилган мисол. Қаҳрамонлар вазифасини олдиндан белгиласангиз, қайси буйруқ қайси объектга тегишли эканини ажратиш осонлашади.
Кўриниш ва ҳаракатни аралаштириб юборманг. Қаҳрамоннинг ташқи кўринишини алмаштириш унинг саҳнадаги жойини ўзгартириш дегани эмас. Аввал фақат юришини созланг, сўнг кўринишини алмаштириб кўринг. Натижаларни алоҳида кузатиш ҳар бир блокнинг вазифасини тушунишга ёрдам беради.
Такрорлаш ва шартни қандай тушунса бўлади?
Баъзи вазифаларда бир хил буйруқ қайта-қайта керак бўлади. Масалан, қаҳрамон рақс тушаётганда навбат билан ўнгга ва чапга бурилсин. Бундай кетма-кетликни ҳар сафар бошқатдан тузиш ўрнига такрорлаш блокидан фойдаланасиз. У ичидаги буйруқларни қайта бажаради.
Шарт эса дастурга вазиятга қараб йўл танлаш имконини беради. Оддий мисол: агар копток саҳна четига тегса, йўналишини ўзгартирсин. Бу ерда дастур тегиш ҳолатини текширади. Шарт бажарилганда унга боғланган ҳаракат бошланади; бажарилмаса, ўша ҳаракат ишга тушмайди.
Ҳодиса — буйруқлар бошланишига сабаб бўладиган воқеа. Тугмани босиш ёки қаҳрамонни сичқонча билан танлаш бунга мисол бўла олади. Ҳодиса, шарт ва такрорлаш бир хил вазифа бажармайди: ҳодиса ишни бошлайди, шарт вазиятни текширади, такрорлаш эса буйруқларни қайтаради. Уларни аввал алоҳида машқларда синанг.
Биринчи лойиҳани нимадан бошлаган маъқул?
Катта ўйинга шошилманг. Дастлаб битта қаҳрамон ва тушунарли вазифа етарли: қаҳрамон салом берсин, юрсин, кейин тўхтасин. Шундай кичик лойиҳа ҳам буйруқлар тартибини текширишга имкон беради. Мақсадни бир жумлада айта олсангиз, керакли блокларни танлаш осонроқ кечади.
Масалан, мактаб ҳовлисига келган қаҳрамон ҳақида кичик саҳна тузишингиз мумкин. Аввал унинг бошланғич жойини белгиланг, кейин ҳаракатини қўшинг. Гапириш ва фонни алмаштиришни эса асосий ҳаракат ишлагандан кейин синанг. Ишни қуйидаги кетма-кетликда олиб боринг:
- Мақсадни белгиланг. Экранда айнан нима содир бўлишини оддий сўзлар билан ёзинг.
- Қаҳрамон ва фонни танланг. Улар режангизга мос бўлсин, ортиқча безак билан бошламанг.
- Асосий буйруқларни уланг. Аввал фақат энг керакли ҳаракатни ишлатинг.
- Натижани текширинг. Кўрганингизни режангиз билан солиштиринг.
- Янги имконият қўшинг. Ишлаётган қисмга овоз, савол ёки қўшимча ҳаракат киритинг.
Лойиҳангизни яқинларингизга кўрсатинг. Улардан қаҳрамон нима қилиши кераклигини тушунган-тушунмаганини сўранг. Масалан, бошқарув тугмаси сизга равшан кўринса ҳам, бошқа одам уни дарров топмаслиги мумкин. Қисқа кўрсатма қўшиш дастурдан фойдаланишни енгиллаштиради.
Дастур кутилгандек ишламаса, нима қилиш керак?
Хато — текшириш учун белги. Қаҳрамон юрмай қолса, барча блокларни бирдан ўчирманг. Дастлаб буйруқларни бошлайдиган ҳодисани текширинг: сиз керакли тугмани босдингизми, блоклар бир-бирига уланганми? Кейин ҳаракат буйруғи айнан керакли қаҳрамонга берилганини кўринг.
Вазифани кичик қисмларга ажратинг. Масалан, копток юриб, четга тегиб, орқага қайтиши керак бўлса, олдин фақат юришини текширинг. Шундан кейин четга тегиш шартини қўшинг. Ҳаммасини бирдан ўзгартирсангиз, қайси тузатиш фойда берганини билиш қийинлашади.
Натижани тахмин қилиш ҳам фойдали машқ. Ишга туширишдан олдин: “Бу буйруқлардан кейин қаҳрамон қаерга боради?” деб ўйланг. Сўнг кузатганингиз билан тахминингизни солиштиринг. Фарқ чиқса, уни дарров муваффақиятсизлик деб эмас, буйруқларни яхшироқ тушуниш имконияти деб қабул қилинг.
Қизиқарли фактлар
- Сцратчда фақат ўйин эмас, ҳаракатли ҳикоя ва савол-жавоб лойиҳаси ҳам тузиш мумкин.
- Битта лойиҳа ичидаги турли қаҳрамонларга алоҳида буйруқлар берилади.
- Бир хил блокларни бошқа тартибда улаш натижани ўзгартириши мумкин.
- Такрорлаш блоки бир хил буйруқларни қайта-қайта жойлаштириш эҳтиёжини камайтиради.
- Қаҳрамоннинг ташқи кўриниши ва саҳнадаги жойи алоҳида бошқарилади.
Оддий кузатув қилиб кўринг: қаҳрамонни юргизадиган ва гапиртирадиган буйруқларнинг ўрнини алмаштиринг. Ҳар сафар натижани кузатиб, нима ўзгарганини ёзинг. Шу кичик тажриба буйруқлар тартибини амалда тушунтиради.
Кўп бериладиган саволлар
Сцратчни бошлаш учун код ёзишни билиш керакми?
Йўқ, бошлаш учун матнли код ёзишни билиш шарт эмас. Тайёр блокларни улаб ишлайсиз, лекин ҳар бир буйруқнинг вазифаси ва кетма-кетлигини тушунишингиз керак.
Сцратчда қандай ўйин тузса бўлади?
Қаҳрамонни бошқариш, буюмни тутиш ёки саволга жавоб топишга асосланган содда ўйинлар тузиш мумкин. Биринчи уринишда мақсади аниқ, бошқаруви тушунарли кичик ўйинни танланг.
Қаҳрамон нега ҳаракатланмаяпти?
Сабаб буйруқлар уланмагани, бошлаш ҳодисаси ишга тушмагани ёки бошқа қаҳрамон танлангани бўлиши мумкин. Аввал шу жойларни текширинг, кейин ҳаракат буйруқларини алоҳида синаб кўринг.
Ота-она болага қандай ёрдам берса бўлади?
Тайёр ечимни беришдан кўра, боладан қаҳрамон нима қилиши кераклигини сўраш фойдалироқ. Унинг режасини тингланг ва натижани бирга кузатинг, блокларни танлаш ҳамда тузатишни эса боланинг ўзига қолдиринг.