Дастурлашни ўрганиш — компьютерга вазифани тушунарли буйруқлар орқали бажартиришни машқ қилишдир. Бошлаш учун масалани кичик қадамларга ажратинг, битта дастурлаш тилини танланг ва содда дастурлар тузинг. Қуйидаги йўл харитаси нимадан бошлаш, қандай машқ қилиш ва хатоларни қандай текширишни кўрсатади.
Дастурлашни ўрганиш нимадан бошланади?
Дастур — компьютер бажарадиган буйруқлар кетма-кетлиги. Компьютер ниятингизни тахмин қилмайди: унга нима қилишни аниқ ёзасиз. Масалан, мактаб буюмлари харажатини ҳисоблайдиган дастур аввал нархларни олади, кейин уларни қўшади ва натижани кўрсатади. Вазифа кичик, лекин унда дастурлашнинг асосий тартиби кўриниб турибди.
Ҳали буйруқ ёзишга шошилманг. Аввал оддий вазифани қоғозда тушунтиринг: қандай маълумот берилади, у билан нима қилинади, охирида қандай натижа чиқади? Шу кетма-кетлик алгоритм, яъни вазифани бажариш учун тузилган аниқ қадамлар режасидир. Режангизни бошқа одам бемалол тушунса, уни дастурга айлантириш осонроқ бўлади.
- Мақсад танланг. Масалан, харажатларни қўшадиган ёки саволларга жавобни текширадиган кичик дастур тузмоқчисиз.
- Битта тилда бошланг. Бошланғич дарсликдаги буйруқларни кетма-кет ўрганинг, бир пайтда турли тилларга ўтиб кетманг.
- Асосларни машқ қилинг. Маълумот сақлаш, шарт текшириш ва такрорий амалларни бажаришга эътибор беринг.
- Кичик лойиҳа тузинг. Алоҳида машқларни битта фойдали вазифага бирлаштиринг.
- Текширинг ва тузатинг. Дастур турли маълумотлар билан қандай ишлашини кузатинг.
Қайси тил ва воситани танлаш керак?
Дастурлаш тили — буйруқларни ёзиш қоидалари бўлган тил. Бошланишида сизга энг машҳур номни топишдан кўра, тушунарли дарс ва машқ муҳити керак. Мактабдаги дарслик ёки ўқитувчингиз фойдаланадиган тил қулай бошланиш бўлиши мумкин: савол туғилганда ёрдам сўраш осонлашади.
Дастурлаш муҳити — кодни ёзиш ва ишга тушириш учун ишлатиладиган восита. Код эса дастурлаш тилида ёзилган буйруқлардир. Танлаган муҳитингизда янги дастур очиш, матн ёзиш, уни сақлаш ва натижани кўришни машқ қилинг. Дастлаб экранга оддий саломлашув чиқаришнинг ўзи етарли вазифа.
Телефон билан дарс ўқиш ва айрим машқларни бажариш мумкин, аммо узунроқ кодни клавиатурада ёзиш қулайроқ. Қўлингиздаги воситадан бошланг. Янги қурилма танлашга берилиб кетмасдан, аввал мавжуд қурилмангизда дарсдаги оддий мисолни ишга тушириб кўринг. Нотаниш дастур ўрнатиш талаб қилинса, болалар катталардан ёрдам сўрагани маъқул.
Асосларни қандай кетма-кетликда ўрганасиз?
Аввал ўзгарувчи билан танишинг: бу дастурда қийматни ном билан сақлаш усули. Масалан, дафтар нархини бир ном, унинг миқдорини бошқа ном билан белгилайсиз. Дастур шу қийматлардан умумий харажатни топади. Сон билан матнни ҳам фарқланг: буюм номи устида қўшиш амали билан нархлар устида қўшиш бир хил вазифа эмас.
Кейинги қадам — шарт, яъни бирор ҳолатга қараб буйруқ танлаш. Тасаввур қилинг, дастур киритилган жавобни текширади: жавоб мос келса бир хабар, мос келмаса бошқа хабар чиқаради. Сўнг такрорлашни ўрганинг. Бир хил амални рўйхатдаги ҳар бир буюм учун бажаришда буйруқларни қайта-қайта ёзиш ўрнига такрорлашдан фойдаланасиз.
Шундан кейин рўйхатлар ва функцияларга ўтинг. Рўйхат бир нечта қийматни бир жойда сақлайди, масалан, мактаб буюмларининг номларини. Функция эса муайян вазифани бажарадиган, ном берилган буйруқлар гуруҳидир. Ҳар бир тушунчадан сўнг алоҳида машқ қилинг: аввал нархни сақланг, кейин харажатни ҳисобланг, охирида натижага қараб хабар чиқаринг. Бир тушунча ноаниқ қолса, кейингисига шошилманг.
Машқни тайёр жавобни кўчирмасдан қандай бажариш мумкин?
Мисолни ўқиб тушуниш билан уни мустақил ёзиш бошқа-бошқа машқ. Дарсдаги намунани ишга туширгач, уни ёпинг ва вазифани қайтадан бажаринг. Буйруқ эсингиздан чиқса, тегишли жойни кўриб олинг, кейин яна ўзингиз ёзинг. Мақсад матнни ёдлаш эмас, ҳар бир қадам нима учун кераклигини англашдир.
Бир мисолни ўзгартириб кўринг. Масалан, дафтарлар харажатини ҳисоблаган бўлсангиз, унга қалам харажатини ҳам қўшинг. Кейин дастур фойдаланувчидан нархни сўрасин. Бундай кичик ўзгаришлар тайёр ечимнинг қайси қисми нимага хизмат қилишини кўрсатади. Ўзингиздан: “Киритилган маълумот ўзгарса, натижа қандай ўзгаради?” деб сўранг.
Қисқа машқ дафтарини юритиш ҳам фойдали. Унда бажарилган вазифа, тушунарсиз қолган жой ва кейинги уринишни ёзинг. Масалан: “Нархларни қўшдим, лекин матн киритилганда дастур тўхтади”. Ёрдам сўраганда шу ёзувга коднинг тегишли қисмини ва чиққан хабарни қўшинг. Ҳақиқий исм, телефон рақами ёки парол ўрнига ўйлаб топилган маълумотдан фойдаланинг.
Хатоларни қандай топасиз ва илк лойиҳани қачон бошлайсиз?
Хато чиқиши машқнинг одатий қисми. Аввал дастур кўрсатган хабарни ўқинг: у буйруқ ёзувидаги муаммони кўрсатиши мумкин. Синтаксис — тилнинг ёзиш қоидалари; қавс ёки белги нотўғри қўйилса, дастур буйруқни тушунмаслиги мумкин. Бир пайтда кўп жойни алмаштирманг. Битта ўзгариш киритинг, сўнг натижани текширинг.
Баъзан дастур ишлайди, аммо жавоби нотўғри чиқади. Бунда амаллар тартибини ва сақланган қийматларни текширинг. Масалан, харажат кутилганидан бошқача чиқса, дастур нарх билан миқдорни қандай ишлатганига қаранг. Натижани аввал қоғозда ҳисоблаб олиш ёрдам беради: қўлингизда солиштирадиган жавоб бўлади.
Маълумот киритиш, уни қайта ишлаш ва натижа чиқаришни уддаласангиз, кичик лойиҳани бошланг. Дарс жадвалини кўрсатадиган ёки харажатларни жамлайдиган дастур мос келади. Аввал фақат асосий вазифани бажартиринг. Кейин унга тушунарли хабарлар қўшинг ва турли маълумотлар билан синанг. Масалан, қиймат киритилмаганида нима бўлишини текшириш навбатдаги яхшилаш керак бўлган жойни кўрсатади.
Қизиқарли фактлар
- Бир масалани турли алгоритмлар билан ечиш мумкин: натижа бир хил бўлса ҳам, бажариладиган қадамлар фарқланади.
- Дастур ишга тушгани унинг жавоби тўғри эканини билдирмайди. Натижани ҳам текшириш керак.
- Ўзгарувчига тушунарли ном бериш коднинг вазифасини ўқиб англашга ёрдам беради.
- Такрорлаш бир хил амални турли маълумотлар устида бажаришга хизмат қилади.
- Дастур тузишдан олдин унинг қадамларини оддий гаплар билан ёзиб чиқиш мумкин.
Дафтарга мактаб буюмлари рўйхатини ёзинг ва умумий харажатни қандай топишингизни қадамлар билан кўрсатинг. Сўнг шу режани дастурга айлантириб, жавобини қўлда ҳисоблаган натижангиз билан солиштиринг.
Кўп бериладиган саволлар
Дастурлашни ўрганиш учун математикани яхши билиш шартми?
Бошланғич машқлар учун оддий арифметика ва мантиқий фикрлаш билан бошлаш мумкин. Танланган вазифага қараб кейинроқ қўшимча математика керак бўлади. Ҳозирча масалани қисмларга ажратиш ва натижани текширишга эътибор беринг.
Дастурлашни қанча вақтда ўрганиш мумкин?
Бу мақсадингиз, машқ тартибингиз ва аввалги тайёргарлигингизга боғлиқ. Вақтни санаш ўрнига, мустақил бажара оладиган вазифаларингизни кузатинг. Намунага қарамасдан кичик дастур тузиб, хатосини тушунтира олсангиз, олдинга силжияпсиз.
Инглиз тилини билмасдан бошласа бўладими?
Ҳа, тушунарли ўзбекча дарс ва мисоллар билан бошлаш мумкин. Буйруқлар ҳамда хато хабарларида учраган хорижий сўзларнинг маъносини машқ давомида ёзиб боринг. Сўзни алоҳида ёдлашдан кўра, дастурдаги вазифаси билан боғлаб ўрганинг.
Биринчи лойиҳа учун қандай дастур танлаган маъқул?
Натижасини ўзингиз осон текшира оладиган кичик дастур танланг. Масалан, буюмлар харажатини ҳисоблаш ёки киритилган жавобни текширишдан бошлашингиз мумкин. Дастлаб битта вазифани тўғри бажартиринг, кейин янги имконият қўшинг.