Python — компьютерга буйруқ бериб, дастур ёзиш учун ишлатиладиган дастурлаш тили. Уни кўпинча биринчи тил сифатида танлашади, чунки содда буйруқлар билан натижа олиш ва дастур қандай ишлашини тушуниш осонроқ. Қуйидаги мисоллар кодни ўқиш, дастлабки машқни танлаш ва хатодан қўрқмай ўрганишга ёрдам беради.
Python нима ва компьютер уни қандай тушунади?
Компьютер сизнинг ниятингизни ўзи топмайди. Унга нима қилиш кераклигини аниқ ёзиб берасиз: матнни кўрсатиш, сонларни қўшиш ёки берилган маълумотларни солиштириш. Дастур — ана шундай буйруқлар кетма-кетлиги, код эса уларнинг дастурлаш тилида ёзилган кўриниши. Масалан, мактаб кутубхонасидаги китобларни тартиблаш учун ҳам компьютерга бажариладиган ишларни тушунарли тартибда бериш керак.
Python тилида ёзилган кодни бажариш учун интерпретатор, яъни шу тилдаги буйруқларни бажарадиган дастур керак бўлади. Сиз кодни ёзасиз, уни ишга туширасиз ва натижани текширасиз. Оддий матн муҳарририга буйруқ ёзишнинг ўзи етарли эмас: уни Python кодини бажара оладиган муҳитда очиш лозим. Бундай муҳит компьютерда ёки браузер орқали ишлаши мумкин.
Энг содда мисоллардан бири — принт(“Салом”). Бу буйруқ экранга Салом сўзини чиқаради. Бу ерда принт натижани кўрсатиш буйруғи, қўштирноқ ичидаги ёзув эса матндир. Қавс ва қўштирноқлар безак эмас. Улар буйруқнинг қаери матн, қаери кўрсатма эканини ажратишга ёрдам беради.
Нега уни дастлаб ўрганиш қулай?
Янги бошловчи бир вақтнинг ўзида икки нарсани ўрганади: масалани қандай ечиш ва ечимни компьютерга қандай ёзиш. Pythonнинг содда мисолларида ортиқча белгилар камроқ учрайди, шунинг учун эътиборни фикрлашга қаратиш қулай. Бироқ бу тилни ҳеч қандай меҳнатсиз ўрганиш мумкин дегани эмас. Машқ қилиш барибир керак.
Кундалик ишни эсланг: чой тайёрлашдан олдин пиёла кераклигини биласиз, лекин компьютерга бундай боғланишларни ҳам аниқ ифодалаш зарур. Дастурлашда катта вазифани кичик қадамларга ажратасиз. Масалан, харидлар суммасини топиш учун нархларни оласиз, уларни қўшасиз, кейин натижани кўрсатасиз. Бундай тартибли фикрлаш фақат Python билан чекланмайди.
Python ҳамма учун мажбурий биринчи тил эмас. Танлов мақсадингизга, дарсингизга ва фойдаланадиган воситаларингизга боғлиқ. Агар ўқитувчингиз бошқа тил орқали тушунтирса, унда ҳам дастурлаш асосларини ўрганишингиз мумкин. Биринчи босқичда тил номидан кўра буйруқ, шарт ва такрорлаш қандай ишлашини англаш фойдалироқ: кейинги мавзулар шу тушунчаларга таянади.
Оддий дастур қандай вазифаларни бажара олади?
Дастур фақат ҳисоблаш учун эмас. У матн билан ишлаши, маълумотларни солиштириши ва белгиланган шартга қараб турли ишларни бажариши мумкин. Тасаввур қилинг, сиз ўқув қуроллари рўйхатини тузяпсиз. Дастур рўйхатдаги ёзувларни кўрсатиши ёки киритган нарсангиз унда бор-йўқлигини текшириши мумкин. Вазифа содда, аммо унда дастурлашнинг бир нечта асосий тушунчаси учрайди.
Ўзгарувчи — қийматни ном билан сақлаш усули. Масалан, дастурда дафтар нархини алоҳида ном билан белгилаб, кейинги ҳисобларда шу номдан фойдаланасиз. Шарт эса текширувдир: керакли буюм рўйхатда бўлса, бир хабар, бўлмаса, бошқа хабар чиқади. Буни ҳаётдаги танловга ўхшатиш мумкин, лекин дастур фақат сиз ёзган текширувни бажаради.
Такрорлаш бир хил амални қайта бажаришга ёрдам беради. Ҳар бир буюм номини алоҳида буйруқда ёзиш ўрнига, дастурга рўйхат бўйлаб юриб чиқишни топширасиз. Ўрганиш учун қуйидаги кичик вазифалар мос келади:
- Исмингиз ва саломлашув матнини экранга чиқариш.
- Дафтар ва қалам нархидан умумий суммани ҳисоблаш.
- Киритилган сон мусбат ёки манфий эканини текшириш.
- Дарс учун керакли буюмлар рўйхатини навбат билан кўрсатиш.
Ўрганишни нимадан бошлаган маъқул?
Дастлаб битта кичик мақсад танланг. Масалан, компьютер сиз ёзган саломлашувни кўрсатсин. Натижа чиққач, матнни ўзгартиринг ва яна ишга туширинг. Шунда қайси ўзгариш нимага таъсир қилганини кўрасиз. Тайёр кодни узоқ кўчиришдан кўра, қисқа буйруқнинг ҳар бир қисмини тушуниб ёзиш бошланишида фойдалироқ бўлади.
Кейин матн, сон, ўзгарувчи, шарт ва такрорлашни навбат билан машқ қилинг. Ҳар бир тушунчага таниш вазифа топинг: бозор хариди, дарс жадвали ёки китоблар рўйхати. Бир мавзуни мукаммал билмагунингизча бошқасига ўтмаслик шарт эмас. Аммо олдинги машқни тушунтириб бера олмасангиз, уни соддалаштириб қайта бажариш яхши ёрдам беради.
Хато чиқса, дарров ҳаммасини ўчирманг. Аввал хабарни ўқинг, сўнг қавслар, қўштирноқлар, номларнинг ёзилиши ва сатр бошидаги бўш жойларни текширинг. Python айрим буйруқлар қайси гуруҳга тегишли эканини шу бўш жойлар орқали ажратади. Дастур ишлаши билан иш тугамайди: бошқа матн ёки бошқа сон киритиб, натижа кутилгандек чиқишини ҳам синанг.
Қизиқарли фактлар
- Python тилида матн ва сон бошқа-бошқа турдаги қийматлардир. Улар билан бажариладиган амаллар ҳам фарқ қилиши мумкин.
- Катта ва кичик ҳарфлар фарқланади: ном ёзаётганда ҳарфнинг кўриниши ҳам аҳамиятли.
- Коддаги изоҳ дастурчига тушунтириш беради, аммо буйруқ сифатида бажарилмайди.
- Бир амални қайта ишлатиш учун уни функция, яъни ном берилган буйруқлар гуруҳи шаклида ёзиш мумкин.
- Сатр бошидаги бўш жойлар Python кодининг тузилишига таъсир қилади.
Кичик кузатув қилиб кўринг: саломлашув чиқарадиган буйруқда фақат қўштирноқ ичидаги матнни алмаштиринг. Натижани олдиндан айтинг, кейин дастурни ишга туширинг. Навбатдаги машқда эса фақат битта ўзгариш киритинг — шунда натижанинг сабабини топиш осонроқ бўлади.
Кўп бериладиган саволлар
Pythonни ўрганиш учун инглиз тилини яхши билиш керакми?
Бошлаш учун инглиз тилини яхши билиш шарт эмас. Буйруқлар ва хато хабарларида инглизча сўзлар учрайди, уларнинг маъносини машқ давомида ўрганиб борасиз. Нотаниш сўз ёнига ўзингиз тушунадиган қисқа изоҳ ёзиб қўйишингиз мумкин.
Python учун математикани мукаммал билиш керакми?
Дастлабки машқлар учун мактабдаги оддий ҳисоб ва мантиқий фикрлаш етади. Саломлашув чиқариш ёки буюмлар рўйхатини кўрсатиш мураккаб формулаларни талаб қилмайди. Кейинчалик математика қанчалик кераклиги танлаган вазифангизга боғлиқ бўлади.
Телефон орқали ҳам Pythonни ўрганиш мумкинми?
Телефон орқали содда кодни ўқиш ва мос муҳитда кичик машқларни бажариш мумкин. Бироқ узунроқ код ёзиш, сатрларни тартиблаш ва хатоларни текшириш компьютер клавиатурасида қулайроқ. Телефон билан бошласангиз, машқларни қисқа тутинг.
Pythonни ўрганишга қанча вақт кетади?
Бунга ҳамма учун бир хил муддат айтиб бўлмайди: мақсад, машқ ва олдинги билим таъсир қилади. Тараққиётингизни ўтган кунлар билан эмас, мустақил бажара олаётган вазифаларингиз билан текширинг. Масалан, тайёр намунага қарамай кичик ҳисоб дастурини туза олишингиз — аниқ натижа.