Компьютер бузилган ёки унга бегона одам кирган бўлиши мумкинлигини сиз қилмаган ўзгаришлар, номаълум дастурлар ва сиз юбормаган хабарлар кўрсатиши мумкин. Бироқ битта белги ҳали рухсатсиз кирилганини исботламайди. Қуйидаги тушунтиришлар оддий носозликни шубҳали ҳолатдан ажратишга ва эҳтиёткорлик билан ҳаракат қилишга ёрдам беради.
Компьютер бузилган бўлса, қандай белгилар сезилади?
Энг аввал ўзингиз қилмаган ишларга эътибор беринг. Масалан, танишингиз сиздан ғалати хабар келганини айтади, лекин сиз уни юбормагансиз. Ёки кеча бемалол очилган ҳисобга бугун аввалги паролингиз билан кира олмайсиз. Бундай ўзгаришларни текшириш керак, аммо дарҳол кимнидир айблашга шошилманг.
Ҳисоб — электрон почта, ўйин ёки бошқа хизматдаги шахсий саҳифангиз ва унга тегишли маълумотлар. Бегона одам ҳисобингизга кирган бўлса, бу ҳар доим компьютерингизни ҳам бошқараётганини англатмайди. Масалан, парол бошқа жойда ошкор бўлган бўлиши мумкин. Шунинг учун қурилмадаги ўзгаришлар билан ҳисобдаги ўзгаришларни алоҳида кўриб чиқинг.
- Сиз юбормаган хабарлар: танишларингиз номингиздан ҳавола, файл ёки пул сўралган хабар олади.
- Номаълум дастурлар: ўрнатганингиз эсингизда бўлмаган дастур ёки браузерга қўшилган восита пайдо бўлади.
- Ўзгарган созламалар: браузернинг бошланғич саҳифаси ёки қидирув хизмати сизнинг иштирокингизсиз алмашади.
- Ғалати ойналар: экранда парол киритишни, пул тўлашни ёки номаълум дастур юклашни талаб қилувчи хабарлар чиқади.
- Файллардаги тушунарсиз ўзгаришлар: ҳужжатлар очилмай қолади, номлари ўзгаради ёки йўқолади.
Бу белгиларни биргаликда баҳоланг. Оилада умумий компьютердан фойдалансангиз, янги дастурни бошқа оила аъзоси ўрнатган бўлиши мумкин. Аввал улардан сўранг. Шубҳали ойна ёки хабарни эса текшириш учун босманг; ундаги ёзувни қоғозга қайд қилиш ҳам кифоя.
Нега секин ишлашнинг ўзи етарли далил эмас?
Компьютернинг секинлашиши рухсатсиз кирилганини ўз-ўзидан билдирмайди. Бир пайтда кўп дастур очилса, қурилмага кўпроқ иш тушади. Хотирада бўш жой камайиши ёки дастурдаги хато ҳам ишлашга халақит бериши мумкин. Интернетдаги саҳифанинг кеч очилиши эса баъзан уланиш билан боғлиқ бўлади.
Оддий мисолни олайлик: Азиз дарс учун бир нечта ҳужжат, видео ва кўплаб саҳифаларни очди. Компьютери секинлашди, аммо кераксиз ойналарни ёпгач, яна одатдагидек ишлади. Бу ерда секинлашишнинг тушунарли сабаби бор. Агар шу билан бирга унинг номидан бегона хабарлар ҳам юборилса, ҳисоб хавфсизлигини алоҳида текширишга асос пайдо бўлади.
Ўзгариш қачон бошланганини эсланг. Янги дастур ўрнатдингизми, номаълум файл очдингизми ёки созламани алмаштирдингизми? Жавоблар муаммони тушунтиришга ёрдам беради, лекин тахминни исбот деб қабул қилманг. Қурилма умуман ёқилмаса ёки экран ишламаса, оддий техник носозлик эҳтимолини ҳам кўриб чиқиш керак.
Шубҳали ҳолатни сезсангиз, аввал нима қилиш керак?
Шошилманг ва шубҳали ойнанинг кўрсатмаларини бажарманг. Экрандаги “қурилмангиз хавф остида” деган ёзув ҳақиқий текширув натижаси бўлмаслиги мумкин. Айниқса, хабарнинг ўзи сиздан дастур юклашни, парол беришни ёки пул тўлашни талаб қилса, уни ишончли ёрдам деб қабул қилманг.
Агар бегона одам қурилмадан фойдаланаётгандек кўринса, интернет уланишини узинг. Бу текширув ўрнини босмайди, аммо тармоқ орқали давом этаётган алоқани тўхтатади. Мактаб ёки иш жойининг компьютерида бундай ҳолат юз берса, масъул кишига хабар беринг; ўзингизча дастурларни ўчиришга киришманг.
- Кўрган ҳолатингизни қайд этинг. Қайси дастур очиқ бўлганини, қандай хабар чиққанини ва нималар ўзгарганини ёзиб қўйинг. Парол ёки шахсий ёзишмаларни бошқаларга тарқатманг.
- Ҳисобларни ишончли бошқа қурилмадан текширинг. Сиз қилмаган ўзгаришларни кўрсангиз, тегишли хизматнинг ўз созламалари орқали паролни алмаштиринг.
- Юбормаган хабарларингиз ҳақида огоҳлантиринг. Танишларингиздан номингиздан келган шубҳали ҳавола ва файлларни очмасликни сўранг.
- Қурилмадаги ҳимоя воситасини текширинг. Ўрнатилган хавфсизлик дастури орқали текширув ўтказинг. Натижани тушунмасангиз, тахмин билан тугмаларни босманг.
- Ишончли ёрдам сўранг. Бола бўлсангиз, ота-онангиз ёки ўқитувчингизга айтинг. Зарур бўлса, компьютер устасига кузатган белгиларингизни аниқ тушунтиринг.
Файлларни дарҳол ўчириш ёки қурилмани бутунлай тозалашга шошилманг. Керакли дарс ишлари ва оилавий суратлар ҳам йўқолиши мумкин. Компьютер бузилган деб гумон қилганингизда, тасодифий сайтдаги “тез тузатиш” дастуридан кўра, вазиятни тушуниб ёрдам берадиган ишончли кишини танланг.
Кундалик фойдаланишда нималарга эътибор бериш керак?
Ҳар бир ҳисоб учун бошқа парол танланг. Бир хил паролни почта, ўйин ва бошқа хизматларда ишлатсангиз, улардан биридаги муаммо қолганларига ҳам хавф туғдиради. Паролни танишингизга юборманг. Хизмат таклиф қилса, икки босқичли тасдиқлашни ёқинг: бунда кириш учун паролдан ташқари қўшимча тасдиқ ҳам керак бўлади.
Дастурларни ишончли жойдан олинг ва янгиланишларни эътиборсиз қолдирманг. Янгиланиш фақат янги кўриниш ёки тугма қўшиш учун чиқмайди; у дастурдаги хатоларни ҳам тузатиши мумкин. Хабардаги файлни очишдан олдин юборган одамдан уни ҳақиқатан жўнатганини сўранг. Таниш исмнинг ўзи етарли кафолат эмас.
Керакли ҳужжат ва суратларнинг захира нусхасини, яъни алоҳида сақланган кўчирмасини тайёрлаб боринг. Ҳозир оддий текширув қилиб кўринг: энг керакли мактаб ҳужжатингиз фақат компьютердами ёки бошқа ишончли жойда ҳам нусхаси борми? Кўчирма борлигини текшириш файл йўқолгандан кейин уни қидиришдан осонроқ.
Қизиқарли фактлар
- Браузер интернет саҳифаларини очадиган дастурдир. Унинг ичида чиққан хабар ҳар доим компьютернинг ўз огоҳлантириши бўлавермайди.
- Ҳисоб ва қурилма бошқа-бошқа нарсалар: битта ҳисобга турли қурилмалардан кириш мумкин.
- Хавфсизлик дастури текширув воситасидир, лекин унинг мавжудлиги ҳар қандай хавфни бутунлай йўқ қилмайди.
- Захира нусха фақат бегона аралашувда эмас, файл тасодифан ўчирилганда ёки қурилма ишдан чиққанда ҳам асқатади.
Бугуноқ ўрнатилган дастурлар рўйхатини катталар ёки компьютерни яхши биладиган киши билан кўриб чиқинг. Таниш бўлмаган номни кўрсангиз, дарҳол ўчирманг: у қурилманинг ишлаши учун керак бўлиши мумкин. Аввал нима вазифа бажаришини аниқланг.
Кўп бериладиган саволлар
Компьютер қотиб қолса, унга бегона одам кирган бўладими?
Йўқ, қотиб қолишнинг ўзи буни исботламайди. Дастурдаги хато ёки қурилмага ортиқча иш тушиши ҳам шундай ҳолатга олиб келиши мумкин. Сиз қилмаган бошқа ўзгаришлар бор-йўқлигини ҳам текширинг.
Менинг номимдан хабар кетган бўлса, нима қиламан?
Ҳисобингизни ишончли бошқа қурилмадан текширинг ва паролини алмаштиринг. Хабар олган танишларингизни огоҳлантиринг. Хизматда очиқ киришларни кўриш имконияти бўлса, сизга тегишли бўлмаганларини якунланг.
Интернетни узиш муаммони бутунлай ҳал қиладими?
Йўқ, интернетни узиш қурилмани автоматик равишда тозаламайди. У тармоқ алоқасини тўхтатади, аммо шубҳали дастур ёки ўзгарган созлама қурилмада қолиши мумкин. Кейин текширув ва зарур ёрдам керак бўлади.
Фақат паролни алмаштириш етадими?
Ҳар доим ҳам етмайди, чунки ҳисобдаги муаммо билан қурилмадаги муаммо бир хил эмас. Паролни алмаштиришдан ташқари, бегона киришларни ва ўзгарган ҳисоб созламаларини текширинг. Компьютерда ҳам шубҳали белгилар бўлса, уни алоҳида текширтиринг.