Компьютер хавфсизлиги: 15 та фойдали одат

Компьютер хавфсизлиги — қурилма, ҳисоб ва файлларни бегона киришдан ҳамда зарарли дастурлардан ҳимоя қилишдир. Қуйидаги одатлар паролни асраш, шубҳали хабарни текшириш ва керакли ҳужжатларни йўқотиб қўймасликка ёрдам беради. Уларни мактабдаги топшириқни бажараётганда ҳам, уйда интернетдан фойдаланаётганда ҳам қўллаш мумкин.

Компьютер хавфсизлиги ҳақида қисқача

Ҳимоя фақат битта дастурга боғлиқ эмас. Янгиланган компьютерда ҳам фойдаланувчи сохта саҳифага паролини ёзиб қўйса, унинг ҳисоби хавфга тушиши мумкин. Шу сабабли қурилманинг созламалари билан бирга кундалик ҳаракатларга ҳам эътибор бериш керак.

Қуйидаги тавсиялар бир-бирини тўлдиради. Масалан, кучли парол ҳисобни ҳимоялашга ёрдам берса, захира нусха файл ўчиб кетганида асқатади. Ҳеч бир одат барча хавфни йўқотмайди, аммо бир неча ҳимоя чораси хатонинг оқибатини камайтиради.

Компьютер хавфсизлиги ҳақида қизиқарли фактлар

Тартиб	Факт ва фойдали одат	Амалий маъноси
1	Бир хил парол бошқа ҳисобларни ҳам хавфга қўяди Бир паролни турли хизматларда ишлатсангиз, у ошкор бўлганда бошқа ҳисобларингизга ҳам киришга уринишлари мумкин. Ҳар бир ҳисоб учун алоҳида парол танлаш бу боғлиқликни камайтиради.	Мактаб платформаси ва электрон почтага бир хил парол қўйманг.
2	Узун паролни тахмин қилиш қийинроқ Қисқа, оддий сўздан тузилган паролни топиш осонроқ бўлиши мумкин. Узун парол танланг, лекин унга исмингиз, туғилган кунингиз ёки ҳаммага маълум иборани асос қилманг.	Осон эсда қоладиган парол бошқаларга осон топиладиган бўлмасин.
3	Қўшимча тасдиқлаш паролдан кейин ҳам текширади Икки босқичли тасдиқлаш ҳисобга киришда паролдан ташқари яна бир тасдиқни сўрайди. Бу қўшимча тўсиқ яратади, аммо тасдиқлаш кодини бегона кишига бериш унинг фойдасини камайтиради.	Хизмат таклиф қилса, қўшимча тасдиқлашни ёқинг.
4	Шошилтирувчи хабар ҳам ёлғон бўлиши мумкин Фирибгар хабарлар соврин, муаммо ёки ҳисоб ёпилиши баҳонасида тез ҳаракат қилишга ундаши мумкин. Хабардаги талабни бажаришдан олдин хизматни ўзингиз очиб, вазиятни текширинг.	Қўрқув ёки ҳаяжон билан дарров тугма босманг.
5	Таниш кўриниш манзилнинг тўғрилигини исботламайди Сохта саҳифа ҳақиқий хизматнинг ранглари ва белгиларига ўхшаши мумкин. Парол ёзишдан олдин браузердаги, яъни интернет саҳифаларини очадиган дастурдаги манзилни текширинг.	Фақат саҳифа безагига қараб ишонч билдирманг.
6	Янгиланишлар ҳимоядаги камчиликларни ҳам тузатади Дастур янгиланиши фақат янги тугма ёки қулайлик олиб келмайди. Унда хавфсизликдаги камчиликлар тузатилиши ҳам мумкин, шунинг учун янгиланишларни доим ортга сурманг.	Янгилашни қурилманинг ўз созламаларидан текширинг.
7	Дастур қаердан олингани аҳамиятли Номаълум саҳифадаги юклама керакли дастур ўрнига зарарли файл бўлиши мумкин. Дастурларни ишлаб чиқувчининг расмий саҳифаси ёки қурилмадаги ишончли дастурлар дўконидан олинг.	Бепул нусха ваъдаси юкламанинг хавфсизлигини билдирмайди.
8	Экранни қулфлаш очиқ қолган ҳисобни ҳимоялайди Ҳисобга кирилган компьютер қаровсиз қолса, ёнидаги одам ундан фойдаланиши мумкин. Жойингиздан турганингизда экранни қулфлаш очиқ ҳужжатлар ва ёзишмаларни бегона кўздан сақлашга ёрдам беради.	Танаффусга чиқишдан олдин экранни қулфланг.
9	Ойнани ёпиш ҳар доим ҳисобдан чиқиш эмас Браузер ойнаси ёпилгандан кейин ҳам хизматдаги ҳисоб очиқ қолиши мумкин. Умумий компьютерда иш тугагач, хизматнинг ҳисобдан чиқиш тугмасидан фойдаланинг.	Мактаб ёки кутубхона компьютерида чиқишни алоҳида текширинг.
10	Сақланган парол умумий қурилмада хавф туғдиради Браузер паролни сақлашни таклиф қилиши мумкин. Бошқалар ҳам ишлатадиган компьютерда бунга рози бўлсангиз, кейинги фойдаланувчига ҳисобингизга кириш имконини қолдиришингиз мумкин.	Бегона қурилмада паролни сақлаш таклифини рад этинг.
11	Захира нусха йўқолган файл ўрнини тўлдиради Файл тасодифан ўчиши ёки қурилма бузилиши мумкин. Захира нусха — керакли файлнинг бошқа жойда сақланган кўчирмаси — бундай вазиятда ишни қайта бошлаш заруратини камайтиради.	Муҳим ҳужжатнинг нусхасини асосий файлдан алоҳида сақланг.
12	Номаълум флешкадаги файл хавфли бўлиши мумкин Ташқи хотира қурилмалари орқали ҳам зарарли дастурлар тарқалиши мумкин. Топиб олинган ёки эгаси номаълум флешкани қизиқиш учун компьютерга уламанг.	Мактабда топилган флешкани ўқитувчига топширинг.
13	Ҳар бир дастурга барча рухсат керак эмас Айрим дастурлар камера, микрофон ёки файлларга киришни сўрайди. Рухсатни тасдиқлашдан олдин дастур нима учун бундай имкониятга муҳтожлигини ўйлаб кўринг.	Вазифага алоқаси бўлмаган рухсатни шошилиб берманг.
14	Расм ортиқча маълумотни ҳам кўрсатади Экран сурати ёки суратдаги фон орқали шахсий маълумот кўриниб қолиши мумкин. Улашишдан олдин унда парол, манзил, телефон рақами ёки шахсий ёзишма йўқлигини текширинг.	Фақат асосий тасвирга эмас, унинг атрофига ҳам қаранг.
15	Кутилмаган кириш хабари текширишга сабабдир Айрим хизматлар янги қурилмадан кирилганда хабар юборади. Ўзингиз бажармаган ҳаракат ҳақида билдиришнома келса, хабардаги ҳаволани босмасдан хизматнинг ўзига кириб текширинг.	Ҳисобдаги фаол қурилмалар рўйхати мавжуд бўлса, уни кўздан кечиринг.

Қайси одатларни мисол билан тушуниш осон?

Сохта хабар келганда нимадан бошлаш керак?

Масалан, Азизга мактаб платформасидаги ҳисоби ёпилиши ҳақида хабар келди, дейлик. Унда дарҳол парол ёзиш талаб қилиняпти. Азиз хабардаги тугмани босиш ўрнига платформани одатдаги манзил орқали очиб, ҳисобида ҳақиқатан огоҳлантириш бор-йўқлигини текшириши мумкин.

Жўнатувчининг таниш исми ҳам етарли далил эмас. Дўстингиздан кутилмаган файл келса, уни бошқа алоқа йўли орқали сўраб аниқлаштиринг. Текшириш учун хабарнинг ўзига жавоб бериш билан чекланманг.

Захира нусхани шунчаки кўчиришдан нима ажратади?

Ҳужжатни ўша компьютернинг бошқа жилдига кўчириш айрим хатолардан асраши мумкин, аммо қурилма бузилса иккала нусха ҳам йўқолиши эҳтимоли бор. Шу боис нусхани алоҳида хотира қурилмасида ёки ишончли онлайн сақлаш хизматида сақлаш фойдалироқ.

Нусхани текшириб туринг. Масалан, Малика тақдимотини сақлагач, унинг нусхаси очилишини ва охирги ўзгаришлар сақланганини кўриши мумкин. Фақат файл номи борлиги ишнинг тўлиқ сақланганини англатмайди.

Умумий компьютерда ишни қандай тугатиш керак?

Топшириқни юбориш ишнинг охирги қадами бўлмасин. Аввал ҳисобдан чиқинг, сўнг юклаб олинган шахсий файлларингиз қолмаганини текширинг. Парол тасодифан сақланган бўлса, уни браузернинг сақланган пароллар бўлимидан олиб ташлаш учун масъул кишидан ёрдам сўранг.

Рухсат сўровида нимага қараш керак?

Сўралган имкониятни дастур вазифаси билан солиштиринг. Масалан, овозли суҳбат дастурига микрофон керак бўлиши тушунарли, лекин оддий вазифани бажарадиган дастурга барча файлларни очиш ҳуқуқи зарур бўлмаслиги мумкин. Сабаби тушунарсиз бўлса, рухсатни бермай туриб аниқлаштиринг.

Болаларга қандай тушунтириш мумкин

Компьютер хавфсизлигини машқ қилиш учун ҳақиқий парол ёки шубҳали файл керак эмас. Қоғозга ўзингиз тузган хабарларни ёзинг: дарс топшириғи, номаълум соврин таклифи, парол сўраган илтимос. Бола ҳар бирида нимани текширишини айтсин; жавобини масхара қилмай, танловининг сабабини сўранг.

Уйда тушунарли келишув қилинг: шубҳали ҳолатни яширмай, ишончли каттага айтиш мумкин бўлсин. Бола нотўғри тугмани босганини айтса, аввал вазиятни аниқланг. Қўрқитиш ўрнига ёрдам бериш кейинги муаммони вақтида билишга имкон яратади.

Кўп бериладиган саволлар

Ҳимоя дастури бўлса, бошқа эҳтиёт чораси керакми?

Ҳа, бошқа эҳтиёт чоралари ҳам керак. Ҳимоя дастури айрим таҳдидларни аниқлайди, лекин фойдаланувчи сохта саҳифага ўзи берган паролни ҳар доим ҳам асрай олмайди.

Шубҳали ҳаволани босиб қўйсам, нима қиламан?

Саҳифага парол ёки бошқа шахсий маълумот киритманг, таклиф қилинган файлни юкламанг. Маълумот киритган бўлсангиз, тегишли хизматни ишончли йўл билан очиб паролни алмаштиринг ва ёрдам сўранг; мактаб компьютерида бўлса, ўқитувчига хабар беринг.

Шахсий компьютерда ҳам ҳисобдан чиқиш шартми?

Бу қурилмадан яна ким фойдаланишига боғлиқ. Компьютерни бошқаларга берсангиз, шахсий ҳисобларингиздан чиқинг; фақат вақтинча ёнидан кетсангиз, экранни қулфлашни одат қилинг.