Bolalar uchun qish viktorinasi maktabda yoki oila davrasida o’ynashga mos: savollar fasllar, tabiat va kundalik kuzatuvlarga asoslangan. Ikki jamoaga bo’linib, savollarni navbat bilan o’qing va har bir to’g’ri javobga ball bering. Javoblar alohida bo’limda, shuning uchun ularni o’yin tugaguncha ochmay turing.
Qish viktorinasi
Savollar uch turga ajratilgan. Dastlab tanish narsalarni eslaysiz, keyin tabiatdagi o’zgarishlarning sababini topasiz. Kichik yoshdagi bolalarga savolni ovoz chiqarib o’qib bering, kattaroq ishtirokchilar esa javoblarini qog’ozga yozsin.
1-tur: oson savollar
- Havodan oppoq parchalar shaklida yog’ib, yer yuzini qoplaydigan yog’in nima?
- Suv yetarlicha sovib, qattiq holatga o’tganda nima hosil bo’ladi?
- Qishda qo’l barmoqlarini sovuqdan asrash uchun qo’lga nima kiyiladi?
- Bo’yinga o’ralib, uni sovuqdan pana qiladigan kiyim buyumi nima?
- Qish tugagach, undan keyin qaysi fasl boshlanadi?
- Qishdan oldin kelib, ko’plab daraxtlarning barglari to’kiladigan fasl qaysi?
- Bolalar qorni dumaloqlab, bir-birining ustiga qo’yib yasaydigan odam shaklidagi o’yinchoq nima deyiladi?
- Qor ustida sirpanib yurish uchun mo’ljallangan, g’ildiraksiz o’yin vositasi nima?
- Toza, yangi yog’gan qor odatda qanday rangda ko’rinadi?
- Sovuqda boshni issiq tutish uchun kiyiladigan bosh kiyim nima?
2-tur: o’rtacha savollar
- Havo haroratini o’lchash uchun qanday asbobdan foydalaniladi?
- Qor iliq joyga olib kirilsa, erib qanday moddaga aylanadi?
- O’zbekistonda qishki kunduz yozgi kunduzga nisbatan qisqaroqmi yoki uzunroqmi?
- Qishda ham yashil turadigan, barglari ignasimon bo’lgan tanish daraxtlardan birini ayting.
- Harorat yozuvida sonning oldidagi minus belgisi uning noldan yuqori yoki pastligini bildiradimi?
- Qaldirg’och qishda oziq topish qiyinlashganda odatda qanday o’lkalarga uchib ketadi?
- Sovuq kunlarda hovuz yuzidagi suvning muzga aylanish jarayoni nima deyiladi?
- Qishki osmonda Quyosh yozdagiga nisbatan pastroqmi yoki balandroqmi ko’tariladi?
- Qishda shoxlari yalang’och turgan o’rik daraxtining qaysi qismlari kuzda to’kilgan bo’ladi?
- Qor yoki yomg’ir kabi bulutlardan yerga tushadigan suv shakllari umumiy qanday ataladi?
3-tur: qiyin savollar
- Yer Quyosh atrofida aylanganda fasllarning almashishiga uning o’qidagi qanday holat sabab bo’ladi?
- Shimoliy yarimsharda qish bo’lganda, Janubiy yarimsharda qaysi fasl bo’ladi?
- Suv muzlaganda uning egallagan hajmi kamayadimi yoki ortadimi?
- Muz suv yuzida suzadi: uning zichligi suyuq suvnikidan kichikmi yoki kattami?
- Quyosh nuri past burchak ostida tushganda bir xil buyumning soyasi uzunlashadimi yoki qisqaradimi?
- Qor qoplamining orasida saqlanib, yerning tez sovishini sekinlashtiradigan gazlar aralashmasi nima?
- Sovuq yuzada havodagi suv bug’idan hosil bo’ladigan mayda muz kristallari qoplami nima deyiladi?
- Bir xil sharoitda qora va oq matodan qaysi biri Quyosh nurini ko’proq yutadi?
- Qorning erib suvga aylanishida suvning holati qattiq holatdan qaysi holatga o’tadi?
- Qor kristallari, suyuq tomchilar va suv bug’i aynan qaysi moddaning turli holatlaridir?
Javoblar
Tekshirishni barcha jamoalar javoblarini topshirgach boshlang. Quyidagi javoblar savollar bilan bir xil tartibda berilgan. Bola ma’nosi to’g’ri bo’lgan boshqa so’zni ishlatsa, faqat yozuvdagi farq uchun ballni kamaytirmang.
- Qor.
- Muz.
- Qo’lqop.
- Sharf.
- Bahor.
- Kuz.
- Qorbobo.
- Chana.
- Oq.
- Qalpoq.
- Termometr.
- Suvga.
- Qisqaroq.
- Archa.
- Noldan pastligini.
- Iliq o’lkalarga.
- Muzlash.
- Pastroq.
- Barglari.
- Yog’in.
- Yer o’qining qiyaligi.
- Yoz.
- Ortadi.
- Kichik.
- Uzunlashadi.
- Havo.
- Qirov.
- Qora mato.
- Suyuq holatga.
- Suvning.
Viktorinani qanday o’tkazish mumkin
- Jamoalarni teng tuzing. Katta va kichik yoshdagi bolalarni aralashtiring. Har savolda boshqa ishtirokchi jamoa nomidan javob bersin, shunda faqat tezkor bolalar gapirib qolmaydi.
- O’ylash uchun vaqt bering. Masalan, oson savolga yarim daqiqa, qiyin savolga bir daqiqa ajrating. Boshlovchi savolni to’liq o’qib bo’lgach, vaqtni sanay boshlasin.
- Ballarni oldindan kelishing. Oson turdagi javobga bir, o’rtachasiga ikki, qiyiniga uch ball berishingiz mumkin. Bu o’yin uchun taklif: sinfning yoshiga qarab barcha javoblarni teng baholash ham qulay.
- Darsda sababini ham so’rang. Javob tekshirilgach, xohlovchilar fikrini tushuntirsin. Masalan, qorning erishi haqidagi savoldan keyin bolalar hovlida yoki deraza yonida ko’rgan holatlarini aytib berishlari mumkin.
- Oilada sovrinni sodda tanlang. Qo’lda chizilgan yorliq, rangli qalam yoki keyingi o’yinni tanlash huquqi yetarli. Yutqazganlarga jazo bermang; yaxshi hamkorlik va tushunarli izohni ham alohida e’tirof eting.
Qiyin savollarni qanday tushuntirish kerak?
Zichlik bir xil hajmdagi moddaning qanchalik og’irligini bildiradi. Muzning zichligi suyuq suvnikidan kichik, shu sabab u suv yuzida suzadi. Bu savolda boladan atamani yoddan aytishni emas, taqqoslashni kuting.
Yer o’qining qiyaligi haqidagi savol uchun globus yoki chizmadan foydalaning. Yerning Quyosh tomon og’gan yarimshari nurni tikroq oladi, boshqa yarimsharda esa nurlar qiyaroq tushadi. Fasllarni faqat Quyoshgacha bo’lgan masofa bilan izohlashdan saqlaning.
Qirov bilan qorni ajratish ham foydali. Qor bulutdan yog’adi, qirov esa sovuq yuzada paydo bo’ladi. Bola oynada yoki maysada ko’rgan oq qoplamani eslasa, farqni tushunishi osonlashadi.
Ko’p beriladigan savollar
Qish viktorinasini hali o’qishni bilmaydigan bolalar bilan o’tkazsa bo’ladimi?
Ha, ularga oson tur savollarini ovoz chiqarib o’qib bering. Javobni og’zaki qabul qiling, tushunarsiz so’zni esa javobni aytib qo’ymasdan sodda qilib izohlang.
Barcha savollarni bir o’tirishda berish kerakmi?
Yo’q, har bir turni alohida o’yin sifatida o’tkazishingiz mumkin. Dars vaqti kam bo’lsa, bitta turni tanlang, qolganlarini keyingi mashg’ulotga saqlang.
Jamoalar teng ball olsa, g’olibni qanday aniqlaymiz?
Ikki jamoani ham g’olib deb e’lon qilish mumkin. Agar bitta g’olib kerak bo’lsa, tenglikni hal qilish qoidasini o’yindan oldin kelishing: masalan, tanlangan javobning sababini aniqroq tushuntirgan jamoaga ustunlik bering.