O’zbek xalq maqollari mehnat, bilim, odob, do’stlik va oila haqida qisqa, esda qoladigan fikrlarni beradi. Ularni insho va darsda misol sifatida, oilaviy suhbatda esa biror vaziyatni sodda tushuntirish uchun ishlatish mumkin.
O’zbek xalq maqollari: mehnat, bilim va odob haqida
- Avval o’rgan, keyin o’rgat. Biror narsani boshqalarga tushuntirishdan oldin uni o’zingiz puxta bilib oling.
- Baliq suv bilan tirik, Odam — el bilan. Inson boshqa odamlar bilan ahil yashab, ulardan ko’mak va mehr topadi.
- Oila tinch — yurt tinch. Oiladagi totuvlik atrofdagi muhitga ham ijobiy ta’sir qiladi.
- Ota — aql, ona — idrok. Ota-onaning hayotiy tajribasi farzandga oqilona yo’l ko’rsatadi.
- Achchiq til — zahri ilon, Chuchuk tilga — jon qurbon. Qo’pol so’z ko’ngilni og’ritadi, muloyim gap esa odamni yaqinlashtiradi.
- Aytar so’zni ayt, Aytmas so’zdan qayt. Gapirishdan oldin so’zning o’rni va oqibatini o’ylash kerak.
- Asl boylik — qanoat. Boriga shukr qilgan odam ko’ngil xotirjamligini saqlaydi.
- Betga aytganning zahri yo’q. Odamga gapni ochiq va odob bilan aytish yashirin gina saqlashdan yaxshiroq.
- Yaxshilik eksa, esonlik o’rar. Boshqalarga yaxshilik qilgan kishi ko’pincha mehr va ko’mak ko’radi.
- Aql aynimas, oltin chirimas. Aql va bilimning qadri vaqt o’tishi bilan yo’qolmaydi.
- Ahil ishlasang, ish unar, Har mushkul oson bo’lar. Odamlar hamkorlik qilsa, qiyin yumush ham yengillashadi.
- Boylikning boshi — sog’liq. Sog’liq bo’lmasa, boshqa ne’matlardan foydalanish ham qiyinlashadi.
- Bir yigitga qirq hunar oz. Turli hunar va ko’nikmalar insonning qo’lidan ko’proq ish kelishiga yordam beradi.
- Mehnatli non — shakar, Mehnatsiz non — zahar. O’z mehnati bilan topilgan narsaning qadrini odam yaxshiroq biladi.
- Kitob — aql qayrog’i. Kitob o’qish fikrni charxlaydi va yangi bilim beradi.
- Do’st bo’lsang, do’stingning aybini tuzat. Haqiqiy do’st xatosini ko’rsa, uni muloyimlik bilan tuzatishga ko’maklashadi.
- Baxt belgisi — bilim. Bilim insonning imkoniyatlarini kengaytirib, maqsad sari yo’l ochadi.
- Bola — aziz, odobi undan aziz. Farzand qadrli, uning yaxshi muomalasi esa oilaga faxr keltiradi.
- Bahorgi beg’amlik — kuzgi pushmonlik. Vaqtida qilinmagan ish keyin afsusga sabab bo’lishi mumkin.
- Ota — bilak, ona — yurak. Ota-onaning kuchi va mehr-muhabbati farzandga tayanch bo’ladi.
- Aytilgan so’z — otilgan o’q. Og’izdan chiqqan gapni qaytarib bo’lmaydi, shuning uchun avval o’ylab gapirish lozim.
- Va’da — oltindan qimmat. Va’daga amal qilish insonning ishonchli ekanini ko’rsatadi.
- Yaxshilik qil, uyingga aytma. Yordamni maqtanish uchun emas, chin ko’ngildan qilish kerak.
- Aql bozorda sotilmas. Aqlni pulga sotib olib bo’lmaydi; u o’rganish va tajriba bilan ortadi.
- Vafo qilgan vafo topar, Jafo qilgan jafo topar. Odamning boshqalarga qilgan muomalasi ko’pincha o’ziga qaytadi.
- Hunar — oqar buloq, Ilm — yonar chiroq. Hunar tirikchilikka yo’l ochadi, ilm esa fikrni yoritadi.
- Bilim baxt keltirar. O’rgangan odam ko’proq imkoniyat topib, o’z oldiga qo’ygan maqsadlariga intiladi.
- Bulbul chamanni sevar, Odam — Vatanni. Inson o’zi tug’ilib o’sgan yurtini qadrlaydi.
- Inson — odobi bilan, Osmon — oftobi bilan. Odamning yaxshi muomalasi uning ko’rkini ochadi.
- Do’st do’stni kulfatda sinar. Qiyin paytda yoningizda turgan do’stning sadoqati bilinadi.
Javoblar
Har bir maqolning qisqa ma’nosi uning yonida berildi. Quyidagi misollarda ayrim maqollarni kundalik vaziyat bilan bog’lab ko’rish mumkin.
Eng mashhur maqollarning ma’nosi
Avval o’rgan, keyin o’rgat.
Biror mavzuni tushunib olmasdan turib, uni boshqalarga aniq tushuntirish qiyin. Avval o’rganish esa ishonchli gapirishga yordam beradi.
Masalan, Malika singlisiga maktabdagi masalani tushuntirmoqchi bo’lsa, avval o’zi yechimini tekshiradi. Shunda singlisi ham masalani osonroq anglaydi.
Ahil ishlasang, ish unar, Har mushkul oson bo’lar.
Birgalikda harakat qilganda odamlar vazifalarni bo’lib oladi va bir-biriga yordamlashadi. Shu bois og’ir ko’ringan ish ham tezroq bitadi.
Mahallada hashar payti kimdir supuradi, yana kimdir ko’chat ekadi. Har kim qo’lidan kelganini qilsa, umumiy yumush yengillashadi.
Aytilgan so’z — otilgan o’q.
Shoshilib aytilgan qo’pol gapni keyin qaytarib olib bo’lmaydi. Gapning boshqalarga qanday ta’sir qilishini oldindan o’ylash foydali.
Jasur sinfdoshiga jahli chiqib turgan paytda darrov javob bermay, biroz tinchlanadi. Keyin fikrini muloyim aytsa, suhbat janjalsiz davom etadi.
Do’st bo’lsang, do’stingning aybini tuzat.
Do’stlik faqat maqtashdan iborat emas. Do’st xato qilganda, uni kamsitmay, to’g’ri yo’lni topishiga ko’maklashish ham kerak.
Masalan, Aziz do’stining darsdagi xatosini boshqalarga aytib kulmaydi. Tanaffusda unga masalani qayta ko’rib chiqishni taklif qiladi.
Bolalar uchun qisqa maqollar
- Asl boylik — qanoat.
- Kitob — aql qayrog’i.
- Va’da — oltindan qimmat.
- Bola ko’ngli — podsho.
- Axtargan topar.
- Yaxshilik qilmasang, yomonlik ham qilma.
Maqollarni darsda va uyda qanday ishlatish mumkin?
Inshoda maqolni shunchaki qo’shib qo’ymang: avval uning ma’nosini izohlang, keyin mavzuga mos misol keltiring. Darsda o’quvchilar maqolning mazmunini o’z so’zlari bilan aytib, unga mos vaziyat topishlari mumkin.
Oilada esa bir maqolni tanlab, uning kundalik hayotdagi ma’nosi haqida suhbat quring. Masalan, dasturxon atrofida har kim «Ahil ishlasang…» maqoliga mos bir vaziyat aytadi; bolalar ham o’z fikrini bemalol qo’shadi.
Ko’p beriladigan savollar
Insho uchun qaysi maqollar mos keladi?
Mehnat mavzusiga «Mehnatli non — shakar, Mehnatsiz non — zahar» maqoli mos tushadi. Bilim haqida yozsangiz, «Kitob — aql qayrog’i» yoki «Bilim baxt keltirar» iborasini mazmunini tushuntirib ishlating.
«Aytilgan so’z — otilgan o’q» maqolini bolaga qanday tushuntirish mumkin?
Bu gap aytilgan so’zni ortga qaytarib bo’lmasligini anglatadi. Bola birovga gapirishdan avval, so’zi uni ranjitmasligini o’ylab ko’rishi mumkin.
Do’stlik haqida qaysi maqollarni tanlash mumkin?
«Do’st do’stni kulfatda sinar» maqoli qiyin paytda do’stning yordami bilinishi haqida. «Do’st bo’lsang, do’stingning aybini tuzat» esa do’stga mehr bilan maslahat berishni eslatadi.