Болалар учун қиш викторинаси мактабда ёки оила даврасида ўйнашга мос: саволлар фасллар, табиат ва кундалик кузатувларга асосланган. Икки жамоага бўлиниб, саволларни навбат билан ўқинг ва ҳар бир тўғри жавобга балл беринг. Жавоблар алоҳида бўлимда, шунинг учун уларни ўйин тугагунча очмай туринг.
Қиш викторинаси
Саволлар уч турга ажратилган. Дастлаб таниш нарсаларни эслайсиз, кейин табиатдаги ўзгаришларнинг сабабини топасиз. Кичик ёшдаги болаларга саволни овоз чиқариб ўқиб беринг, каттароқ иштирокчилар эса жавобларини қоғозга ёзсин.
1-тур: осон саволлар
- Ҳаводан оппоқ парчалар шаклида ёғиб, ер юзини қоплайдиган ёғин нима?
- Сув етарлича совиб, қаттиқ ҳолатга ўтганда нима ҳосил бўлади?
- Қишда қўл бармоқларини совуқдан асраш учун қўлга нима кийилади?
- Бўйинга ўралиб, уни совуқдан пана қиладиган кийим буюми нима?
- Қиш тугагач, ундан кейин қайси фасл бошланади?
- Қишдан олдин келиб, кўплаб дарахтларнинг барглари тўкиладиган фасл қайси?
- Болалар қорни думалоқлаб, бир-бирининг устига қўйиб ясайдиган одам шаклидаги ўйинчоқ нима дейилади?
- Қор устида сирпаниб юриш учун мўлжалланган, ғилдираксиз ўйин воситаси нима?
- Тоза, янги ёғган қор одатда қандай рангда кўринади?
- Совуқда бошни иссиқ тутиш учун кийиладиган бош кийим нима?
2-тур: ўртача саволлар
- Ҳаво ҳароратини ўлчаш учун қандай асбобдан фойдаланилади?
- Қор илиқ жойга олиб кирилса, эриб қандай моддага айланади?
- Ўзбекистонда қишки кундуз ёзги кундузга нисбатан қисқароқми ёки узунроқми?
- Қишда ҳам яшил турадиган, барглари игнасимон бўлган таниш дарахтлардан бирини айтинг.
- Ҳарорат ёзувида соннинг олдидаги минус белгиси унинг нолдан юқори ёки пастлигини билдирадими?
- Қалдирғоч қишда озиқ топиш қийинлашганда одатда қандай ўлкаларга учиб кетади?
- Совуқ кунларда ҳовуз юзидаги сувнинг музга айланиш жараёни нима дейилади?
- Қишки осмонда Қуёш ёздагига нисбатан пастроқми ёки баландроқми кўтарилади?
- Қишда шохлари яланғоч турган ўрик дарахтининг қайси қисмлари кузда тўкилган бўлади?
- Қор ёки ёмғир каби булутлардан ерга тушадиган сув шакллари умумий қандай аталади?
3-тур: қийин саволлар
- Ер Қуёш атрофида айланганда фаслларнинг алмашишига унинг ўқидаги қандай ҳолат сабаб бўлади?
- Шимолий яримшарда қиш бўлганда, Жанубий яримшарда қайси фасл бўлади?
- Сув музлаганда унинг эгаллаган ҳажми камаядими ёки ортадими?
- Муз сув юзида сузади: унинг зичлиги суюқ сувникидан кичикми ёки каттами?
- Қуёш нури паст бурчак остида тушганда бир хил буюмнинг сояси узунлашадими ёки қисқарадими?
- Қор қопламининг орасида сақланиб, ернинг тез совишини секинлаштирадиган газлар аралашмаси нима?
- Совуқ юзада ҳаводаги сув буғидан ҳосил бўладиган майда муз кристаллари қоплами нима дейилади?
- Бир хил шароитда қора ва оқ матодан қайси бири Қуёш нурини кўпроқ ютади?
- Қорнинг эриб сувга айланишида сувнинг ҳолати қаттиқ ҳолатдан қайси ҳолатга ўтади?
- Қор кристаллари, суюқ томчилар ва сув буғи айнан қайси модданинг турли ҳолатларидир?
Жавоблар
Текширишни барча жамоалар жавобларини топширгач бошланг. Қуйидаги жавоблар саволлар билан бир хил тартибда берилган. Бола маъноси тўғри бўлган бошқа сўзни ишлатса, фақат ёзувдаги фарқ учун баллни камайтирманг.
- Қор.
- Муз.
- Қўлқоп.
- Шарф.
- Баҳор.
- Куз.
- Қорбобо.
- Чана.
- Оқ.
- Қалпоқ.
- Термометр.
- Сувга.
- Қисқароқ.
- Арча.
- Нолдан пастлигини.
- Илиқ ўлкаларга.
- Музлаш.
- Пастроқ.
- Барглари.
- Ёғин.
- Ер ўқининг қиялиги.
- Ёз.
- Ортади.
- Кичик.
- Узунлашади.
- Ҳаво.
- Қиров.
- Қора мато.
- Суюқ ҳолатга.
- Сувнинг.
Викторинани қандай ўтказиш мумкин
- Жамоаларни тенг тузинг. Катта ва кичик ёшдаги болаларни аралаштиринг. Ҳар саволда бошқа иштирокчи жамоа номидан жавоб берсин, шунда фақат тезкор болалар гапириб қолмайди.
- Ўйлаш учун вақт беринг. Масалан, осон саволга ярим дақиқа, қийин саволга бир дақиқа ажратинг. Бошловчи саволни тўлиқ ўқиб бўлгач, вақтни санай бошласин.
- Балларни олдиндан келишинг. Осон турдаги жавобга бир, ўртачасига икки, қийинига уч балл беришингиз мумкин. Бу ўйин учун таклиф: синфнинг ёшига қараб барча жавобларни тенг баҳолаш ҳам қулай.
- Дарсда сабабини ҳам сўранг. Жавоб текширилгач, хоҳловчилар фикрини тушунтирсин. Масалан, қорнинг эриши ҳақидаги саволдан кейин болалар ҳовлида ёки дераза ёнида кўрган ҳолатларини айтиб беришлари мумкин.
- Оилада совринни содда танланг. Қўлда чизилган ёрлиқ, рангли қалам ёки кейинги ўйинни танлаш ҳуқуқи етарли. Ютқазганларга жазо берманг; яхши ҳамкорлик ва тушунарли изоҳни ҳам алоҳида эътироф этинг.
Қийин саволларни қандай тушунтириш керак?
Зичлик бир хил ҳажмдаги модданинг қанчалик оғирлигини билдиради. Музнинг зичлиги суюқ сувникидан кичик, шу сабаб у сув юзида сузади. Бу саволда боладан атамани ёддан айтишни эмас, таққослашни кутинг.
Ер ўқининг қиялиги ҳақидаги савол учун глобус ёки чизмадан фойдаланинг. Ернинг Қуёш томон оғган яримшари нурни тикроқ олади, бошқа яримшарда эса нурлар қияроқ тушади. Фаслларни фақат Қуёшгача бўлган масофа билан изоҳлашдан сақланинг.
Қиров билан қорни ажратиш ҳам фойдали. Қор булутдан ёғади, қиров эса совуқ юзада пайдо бўлади. Бола ойнада ёки майсада кўрган оқ қопламани эсласа, фарқни тушуниши осонлашади.
Кўп бериладиган саволлар
Қиш викторинасини ҳали ўқишни билмайдиган болалар билан ўтказса бўладими?
Ҳа, уларга осон тур саволларини овоз чиқариб ўқиб беринг. Жавобни оғзаки қабул қилинг, тушунарсиз сўзни эса жавобни айтиб қўймасдан содда қилиб изоҳланг.
Барча саволларни бир ўтиришда бериш керакми?
Йўқ, ҳар бир турни алоҳида ўйин сифатида ўтказишингиз мумкин. Дарс вақти кам бўлса, битта турни танланг, қолганларини кейинги машғулотга сақланг.
Жамоалар тенг балл олса, ғолибни қандай аниқлаймиз?
Икки жамоани ҳам ғолиб деб эълон қилиш мумкин. Агар битта ғолиб керак бўлса, тенгликни ҳал қилиш қоидасини ўйиндан олдин келишинг: масалан, танланган жавобнинг сабабини аниқроқ тушунтирган жамоага устунлик беринг.