Qish haqida qiziqarli faktlar tabiatda sovuq mavsum kelganda nimalar o’zgarishini tushunishga yordam beradi. Qor, muz, kun uzunligi va hayvonlarning qishki odatlari bu faslni kuzatishni yanada maroqli qiladi.
Qish haqida qisqacha
Qish — yil fasllaridan biri. Shimoliy yarimsharda u odatda sovuqroq ob-havo va qisqaroq kunduzlar bilan kechadi, ammo har bir joyda qish bir xil bo’lmaydi: ba’zi hududlarda qor ko’p yog’adi, boshqalarida esa yomg’ir yoki tuman ko’proq uchraydi.
Fasllar Yerning Quyosh atrofida aylanishi va o’qining qiyaligi bilan bog’liq. Shu sababli Shimoliy yarimsharda qish bo’lgan paytda Janubiy yarimsharda yoz bo’lishi mumkin.
Qish haqida qiziqarli faktlar
| № | Fakt | Qisqa izoh |
|---|---|---|
| 1 | Fasllar yarimsharlarda turlicha kechadi | Shimoliy yarimsharda qish bo’lsa, Janubiy yarimsharda yoz bo’lishi mumkin. |
| 2 | Yer o’qining qiyaligi fasllarga ta’sir qiladi | Yerning turli qismlari yil davomida Quyosh nurini bir xil miqdorda olmaydi. |
| 3 | Qishda kunduz qisqaradi | Shimoliy yarimsharda kunduz yozdagiga qaraganda qisqaroq, tun esa uzunroq bo’ladi. |
| 4 | Qor muz kristallaridan tuziladi | Sovuq bulutlarda hosil bo’lgan mayda muz kristallari birikib qor parchalarini paydo qiladi. |
| 5 | Qor parchalari bir-biridan farq qiladi | Kristallarning ko’rinishi ularning shakllanish sharoitiga qarab o’zgaradi. |
| 6 | Qor oppoq ko’rinadi | Qor ichidagi ko’plab muz kristallari yorug’likni turli tomonga qaytaradi. |
| 7 | Suv muzlaganda kengayadi | Suv muzga aylanganda hajmi ortadi, shu sababli muzning zichligi suyuq suvnikidan pastroq bo’ladi. |
| 8 | Muz suv yuzida suzadi | Muz suyuq suvdan yengilroq bo’lgani uchun uning yuzasida qoladi. |
| 9 | Qor tuproqni sovuqdan asrashi mumkin | Qor qatlamida havo qoladi, bu esa tuproqning issiqligini saqlashga ko’maklashadi. |
| 10 | Qishda har doim qor yog’maydi | Harorat va ob-havo sharoitiga qarab yomg’ir, tuman yoki boshqa yog’inlar ham kuzatiladi. |
| 11 | Qirov sovuq yuzalarda paydo bo’ladi | Havodagi suv bug’i sovuq narsalar yuzasida muzlab, mayda muz donalarini hosil qiladi. |
| 12 | Tuman mayda suv tomchilaridan iborat | U yerga yaqin havoda paydo bo’lib, atrofni xira ko’rsatishi mumkin. |
| 13 | Ba’zi daraxtlar qishda ham yashil turadi | Doim yashil daraxtlarning barglari yoki ignabarglari sovuq mavsumda ham saqlanib qoladi. |
| 14 | Hayvonlar qishga turlicha moslashadi | Ba’zilari qish uyqusiga ketadi, ayrimlari boshqa joyga ko’chadi, boshqalari esa qalinroq jun chiqaradi. |
| 15 | Qish manzarasi joyga qarab o’zgaradi | Bir hududda qalin qor yotsa, boshqa joyda qish quruq yoki yomg’irli kelishi mumkin. |
Qishdagi ayrim hodisalar qanday yuz beradi?
Qor nega oppoq ko’rinadi?
Bitta muz kristalli shaffof bo’lishi mumkin, ammo qor ichida kristallar juda ko’p. Yorug’lik ularning yuzalariga tegib, turli tomonga qaytadi; shu bois qor ko’zimizga oq bo’lib ko’rinadi. Bu xuddi quyosh nurining mayda, yaltiroq yuzalardan tarqalishiga o’xshaydi.
Nega muz suvga botmaydi?
Suv muzlaganda kengayadi, muzning zichligi esa suyuq suvnikidan kamayadi. Shuning uchun muz bo’lagi suv yuzida qoladi. Muzlagan ko’l yoki hovuz ustidagi muz ham shu xususiyati bilan suvdan farq qiladi.
Qor tuproqni qanday asraydi?
Qor qatlami orasida havo bo’ladi. Bu qatlam tuproqdan issiqlik tez chiqib ketishini kamaytirishi mumkin, xuddi hovlidagi tuproq ustiga yengil ko’rpa yopilgandek. Qor qatlami qalin yoki yupqa bo’lishi esa ob-havoga bog’liq.
Hayvonlar sovuq mavsumga qanday moslashadi?
Hamma hayvon qishni bir xil o’tkazmaydi. Ba’zilari sovuq davrda uzoqroq dam oladi, ayrimlari qulayroq joylarga ko’chadi, boshqalari esa tanasida qalinroq jun bilan sovuqdan saqlanadi. Bular hayvonlarning yashash tarzi va muhitiga bog’liq.
Bolalarga qanday tushuntirish mumkin
Bolaga qishdagi o’zgarishlarni ko’rsatish uchun hovli yoki derazadan ob-havoni bir necha kun kuzating: havo sovuqmi, osmon bulutlimi, yer ho’lmi yoki qorlimi? Kuzatuvlarni daftariga chizib yoki qisqa so’zlar bilan yozib qo’ysa, qishning har kuni bir xil bo’lmasligini o’zi payqaydi.
Fasllarni tushuntirish uchun to’p va chiroqdan foydalanish mumkin: to’pni Yer, chiroqni Quyosh deb tasavvur qiling. To’pni qiya tutib aylantirganda uning turli qismlari yorug’likni turlicha olishini ko’rsating. Tajribada chiroqni ko’zga to’g’ridan-to’g’ri tutmang.
Ko’p beriladigan savollar
Qor har doim oppoq bo’ladimi?
Toza qor odatda oppoq ko’rinadi, chunki uning muz kristallari yorug’likni turli tomonga qaytaradi. Tuproq yoki boshqa narsalar bilan aralashsa, qor rangi o’zgarishi mumkin.
Nega ayrim qish kunlari qor yog’maydi?
Qor yog’ishi uchun ob-havo sharoiti mos kelishi kerak. Harorat va havodagi namlikka qarab qishda yomg’ir yog’ishi yoki yog’in bo’lmasligi ham mumkin.
Qish hamma joyda bir vaqtda bo’ladimi?
Yo’q, yarimsharlarda fasllar qarama-qarshi kechishi mumkin. Shimoliy yarimsharda qish bo’lganida Janubiy yarimsharda yoz bo’lishi ehtimol.