Нейротармоқ — мисоллардаги ўхшашлик ва боғланишларни топишга ўргатиладиган компьютер тизими. У ўрганаётганда жавобидаги хатога қараб ички созламаларини ўзгартиради ва кейинги уринишда яхшироқ натижа олишга интилади. Унинг қандай машқ қилиши, нима сабабдан адашиши ва жавобини қандай текширишни оддий мисоллар орқали тушуниш мумкин.
Нейротармоқ нима ва унинг ичида нима бор?
Бундай тизим бир-бирига боғланган ҳисоблаш қисмларидан тузилади. Уларни сунъий нейронлар деб аташади: улар маълумотни қабул қилади, ҳисоблайди ва натижани кейинги қисмларга узатади. Ном инсон миясидаги нерв ҳужайраларини эслатади. Аммо бу ўхшатишни тўлиқ тенглик деб тушунманг: компьютер ичида тирик мия йўқ, ҳисоб-китоб бор.
Тизимга берилган расм ёки матн ҳисоблаш учун сонлар кўринишига келтирилади. Масалан, олма тасвирини ажратиш вазифасида ранглар, четлар ва шаклга оид белгилар ёрдам бериши мумкин. Ҳисоблаш қисмлари маълумотни босқичма-босқич қайта ишлайди. Бу босқичлар қатламлар дейилади; уларни бир маълумот устида навбат билан ишлайдиган бўғинлар сифатида тасаввур қилсангиз бўлади.
Боғланишларнинг таъсири бир хил бўлмайди. Қайси маълумот кейинги ҳисобга қанчалик таъсир этишини белгилайдиган созлама вазн деб аталади. Бу ерда вазн тарозидаги оғирлик эмас, ҳисоблашдаги таъсир кучидир. Ўрганиш давомида айнан шундай созламалар ўзгаради. Демак, тизимнинг жавоби фақат кирган маълумотга эмас, аввал қандай ўргатилганига ҳам боғлиқ.
Мисоллардан ўрганиш қандай кечади?
Оддий машқни тасаввур қилинг: тизим олма билан нок расмларини фарқлаши керак. Бунинг учун унга меваларнинг номи кўрсатилган расмлар берилади. Дастлаб жавоблар хато чиқиши мумкин. Дастур берган жавоб кутилган жавоб билан солиштирилади, кейин фарқни камайтириш учун ички созламалар ўзгартирилади.
Бу жараён ўқитиш деб аталади. Тизим мисолларни қайта ишлаган сари айрим белгилар жавобга қандай боғланишини ҳисоблаш орқали топади. Масалан, фақат қизил рангга таяниш етмайди: олма яшил ҳам бўлиши мумкин. Турли ранг, шакл ва ҳолатдаги мисоллар керак бўлишининг сабаби шу. Бир хил кўринишдаги расмлар вазифанинг ҳамма томонини акс эттирмайди.
Ўрганганини текшириш учун унга машқда ишлатилмаган расмлар ҳам кўрсатилади. Шунда тизим фақат таниш мисолларни эслаб қолганми ёки янги тасвирларда ҳам керакли боғланишни топа оладими, кўринади. Буни ўқувчининг дарсдаги намунани такрорлаши ва шунга ўхшаш янги масалани мустақил ечиши билан қиёслаш мумкин. Ўхшатиш жараённи тушунтиради, лекин инсон билан компьютер бир хил усулда ўрганади дегани эмас.
Нега ишончли кўринган жавоб ҳам хато чиқади?
Равон жавоб ҳар доим тўғри жавоб эмас. Матн билан ишлайдиган нейротармоқ сўзлар орасидаги боғланишлардан фойдаланиб, сўровга мос давомни тузади. Шу сабабли жумла тушунарли ва ишонарли чиқса ҳам, ундаги исм, сана ёки изоҳ хато бўлиши мумкин. Чиройли ёзилган гапнинг ўзи далил бўла олмайди.
Ўқитиш мисолларидаги камчиликлар ҳам натижага таъсир қилади. Тасаввур қилинг, мева расмларининг барчаси ёруғ жойда олинган. Хира сурат берилганда тизимга уни ажратиш қийинлашиши мумкин. Баъзан эса у керакли белги ўрнига тасодифан ёнма-ён келган белгига таянади. Масалан, машқ расмларида олма доимо ликопчада турган бўлса, ликопча жавобга ортиқча таъсир қилиши мумкин.
Ноаниқ топшириқ ҳам чалкаш натижа беради. Сиз фақат «Буни тушунтир» деб ёзсангиз, нимани ва қанчалик содда тушунтириш кераклиги очиқ қолади. «Барг нега сарғайишини мактаб ўқувчисига содда тушунтир» деган сўров аниқроқ. Бироқ яхши ёзилган топшириқ ҳам хатосиз жавобни кафолатламайди. Дарс учун керакли маълумотни дарслик билан солиштиринг, тушунарсиз жойни ўқитувчингиздан сўранг.
Ундан ўқишда қандай фойдаланиш мумкин?
Бундай воситани тайёр жавоб берувчи ҳакам эмас, машқ қилишга ёрдамчи деб кўрган маъқул. Масалан, сиз касрларни тушунмаётган бўлсангиз, изоҳни содда мисол билан қайта ёзишни сўрашингиз мумкин. Кейин ўзингиз масала ечиб кўринг. Жавобни кўчириш билан тушуниб ечиш орасидаги фарқ айнан мустақил уринишда билинади.
Топшириқда мақсад, мавзу ва керакли шаклни айтинг. «Ўсимликлар ҳақида ёз» ўрнига «Ўсимликка ёруғлик нима учун кераклигини қисқа абзасларда тушунтир, мураккаб сўзларни изоҳла» дейиш фойдалироқ. Натижа сизга мос келмаса, қайси жойи қийинлигини кўрсатинг. Суҳбатдаги аниқлик жавобни мослаштиришга ёрдам беради, аммо фактларни текшириш ўрнини босмайди.
Фойдаланаётганда қуйидаги одатларни сақланг:
- Аввал вазифани ўзингиз бажаришга уриниб, кейин тушунмаган жойингизни сўранг.
- Изоҳдаги нотаниш атамаларни содда сўзлар билан тушунтиришни талаб қилинг.
- Муҳим фактларни дарслик ёки ўқитувчи ёрдамида текширинг.
- Парол, уй манзили ва бошқа шахсий маълумотларни суҳбатга киритманг.
- Тайёр матнни топшириш ўрнига, тушунганингизни ўз сўзларингиз билан ёзинг.
Қизиқарли фактлар
- Ўқитиш ва фойдаланиш бошқа-бошқа жараёнлар: тайёр тизим жавоб берган ҳар сафар унинг ички созламалари янгиланавермайди.
- Фақат расмлар билан машқ қилинган тизим шу машқнинг ўзи орқали матн таржима қилишни ўрганиб қолмайди.
- Мисолларнинг кўплиги билан бирга, уларнинг тўғрилиги ва хилма-хиллиги ҳам натижага таъсир қилади.
- Бир вазифада яхши ишлаган тизим бошқа вазифада ҳам шундай натижа бериши шарт эмас.
- Ўқитишда учрамаган мисоллар билан текшириш тизимнинг имкониятини яхшироқ баҳолашга ёрдам беради.
Оддий кузатув қилиб кўринг: таниш дарс мавзусини аввал умумий, кейин аниқ шартлар билан тушунтиришни сўранг. Икки жавобни дарслик билан солиштириб, қайси бири тушунарлироқ ва қаерида текшириш керак бўлган фикр борлигини белгиланг. Шу машқ жавобнинг равонлиги билан унинг тўғрилигини алоҳида баҳолашга ёрдам беради.
Кўп бериладиган саволлар
Нейротармоқ ҳар бир суҳбатдан кейин ўрганадими?
Ҳар бир суҳбат унинг ички созламаларини дарҳол ўзгартиради дегани эмас. Тизим суҳбатдаги олдинги гаплардан жавоб тузишда фойдаланиши мумкин, аммо бу уни қайтадан ўқитиш билан бир хил жараён эмас.
У одам каби тушунадими?
Унинг ишлашини инсоннинг тушуниши билан тенглаштириш тўғри эмас. Тизим маълумотдаги боғланишлар асосида жавоб ҳисоблайди; одам эса ўз тажрибаси, сезгилари ва ҳаётий вазиятга ҳам таянади.
Нега бир саволга турлича жавоб беради?
Жавоб саволнинг ифодаси, суҳбатдаги олдинги гаплар ва тизимнинг ишлаш усулига қараб ўзгариши мумкин. Матн тузишда бир фикрни ифодалашнинг турли йўллари бор, шунинг учун сўзма-сўз бир хил натижа чиқиши шарт эмас.
Ундан уй вазифасида фойдаланиш мумкинми?
Уни мавзуни тушунтириш, машқ тузиш ёки ўз жавобингиздаги тушунарсиз жойларни топиш учун ёрдамчи сифатида ишлатишингиз мумкин. Ўқитувчингиз белгилаган топшириқ талабларига риоя қилинг ва якуний жавобни ўзингиз тушунтириб бера олишингизга ишонч ҳосил қилинг.