Neyrotarmoq — misollardagi o’xshashlik va bog’lanishlarni topishga o’rgatiladigan kompyuter tizimi. U o’rganayotganda javobidagi xatoga qarab ichki sozlamalarini o’zgartiradi va keyingi urinishda yaxshiroq natija olishga intiladi. Uning qanday mashq qilishi, nima sababdan adashishi va javobini qanday tekshirishni oddiy misollar orqali tushunish mumkin.
Neyrotarmoq nima va uning ichida nima bor?
Bunday tizim bir-biriga bog’langan hisoblash qismlaridan tuziladi. Ularni sun’iy neyronlar deb atashadi: ular ma’lumotni qabul qiladi, hisoblaydi va natijani keyingi qismlarga uzatadi. Nom inson miyasidagi nerv hujayralarini eslatadi. Ammo bu o’xshatishni to’liq tenglik deb tushunmang: kompyuter ichida tirik miya yo’q, hisob-kitob bor.
Tizimga berilgan rasm yoki matn hisoblash uchun sonlar ko’rinishiga keltiriladi. Masalan, olma tasvirini ajratish vazifasida ranglar, chetlar va shaklga oid belgilar yordam berishi mumkin. Hisoblash qismlari ma’lumotni bosqichma-bosqich qayta ishlaydi. Bu bosqichlar qatlamlar deyiladi; ularni bir ma’lumot ustida navbat bilan ishlaydigan bo’g’inlar sifatida tasavvur qilsangiz bo’ladi.
Bog’lanishlarning ta’siri bir xil bo’lmaydi. Qaysi ma’lumot keyingi hisobga qanchalik ta’sir etishini belgilaydigan sozlama vazn deb ataladi. Bu yerda vazn tarozidagi og’irlik emas, hisoblashdagi ta’sir kuchidir. O’rganish davomida aynan shunday sozlamalar o’zgaradi. Demak, tizimning javobi faqat kirgan ma’lumotga emas, avval qanday o’rgatilganiga ham bog’liq.
Misollardan o’rganish qanday kechadi?
Oddiy mashqni tasavvur qiling: tizim olma bilan nok rasmlarini farqlashi kerak. Buning uchun unga mevalarning nomi ko’rsatilgan rasmlar beriladi. Dastlab javoblar xato chiqishi mumkin. Dastur bergan javob kutilgan javob bilan solishtiriladi, keyin farqni kamaytirish uchun ichki sozlamalar o’zgartiriladi.
Bu jarayon o’qitish deb ataladi. Tizim misollarni qayta ishlagan sari ayrim belgilar javobga qanday bog’lanishini hisoblash orqali topadi. Masalan, faqat qizil rangga tayanish yetmaydi: olma yashil ham bo’lishi mumkin. Turli rang, shakl va holatdagi misollar kerak bo’lishining sababi shu. Bir xil ko’rinishdagi rasmlar vazifaning hamma tomonini aks ettirmaydi.
O’rganganini tekshirish uchun unga mashqda ishlatilmagan rasmlar ham ko’rsatiladi. Shunda tizim faqat tanish misollarni eslab qolganmi yoki yangi tasvirlarda ham kerakli bog’lanishni topa oladimi, ko’rinadi. Buni o’quvchining darsdagi namunani takrorlashi va shunga o’xshash yangi masalani mustaqil yechishi bilan qiyoslash mumkin. O’xshatish jarayonni tushuntiradi, lekin inson bilan kompyuter bir xil usulda o’rganadi degani emas.
Nega ishonchli ko’ringan javob ham xato chiqadi?
Ravon javob har doim to’g’ri javob emas. Matn bilan ishlaydigan neyrotarmoq so’zlar orasidagi bog’lanishlardan foydalanib, so’rovga mos davomni tuzadi. Shu sababli jumla tushunarli va ishonarli chiqsa ham, undagi ism, sana yoki izoh xato bo’lishi mumkin. Chiroyli yozilgan gapning o’zi dalil bo’la olmaydi.
O’qitish misollaridagi kamchiliklar ham natijaga ta’sir qiladi. Tasavvur qiling, meva rasmlarining barchasi yorug’ joyda olingan. Xira surat berilganda tizimga uni ajratish qiyinlashishi mumkin. Ba’zan esa u kerakli belgi o’rniga tasodifan yonma-yon kelgan belgiga tayanadi. Masalan, mashq rasmlarida olma doimo likopchada turgan bo’lsa, likopcha javobga ortiqcha ta’sir qilishi mumkin.
Noaniq topshiriq ham chalkash natija beradi. Siz faqat «Buni tushuntir» deb yozsangiz, nimani va qanchalik sodda tushuntirish kerakligi ochiq qoladi. «Barg nega sarg’ayishini maktab o’quvchisiga sodda tushuntir» degan so’rov aniqroq. Biroq yaxshi yozilgan topshiriq ham xatosiz javobni kafolatlamaydi. Dars uchun kerakli ma’lumotni darslik bilan solishtiring, tushunarsiz joyni o’qituvchingizdan so’rang.
Undan o’qishda qanday foydalanish mumkin?
Bunday vositani tayyor javob beruvchi hakam emas, mashq qilishga yordamchi deb ko’rgan ma’qul. Masalan, siz kasrlarni tushunmayotgan bo’lsangiz, izohni sodda misol bilan qayta yozishni so’rashingiz mumkin. Keyin o’zingiz masala yechib ko’ring. Javobni ko’chirish bilan tushunib yechish orasidagi farq aynan mustaqil urinishda bilinadi.
Topshiriqda maqsad, mavzu va kerakli shaklni ayting. «O’simliklar haqida yoz» o’rniga «O’simlikka yorug’lik nima uchun kerakligini qisqa abzaslarda tushuntir, murakkab so’zlarni izohla» deyish foydaliroq. Natija sizga mos kelmasa, qaysi joyi qiyinligini ko’rsating. Suhbatdagi aniqlik javobni moslashtirishga yordam beradi, ammo faktlarni tekshirish o’rnini bosmaydi.
Foydalanayotganda quyidagi odatlarni saqlang:
- Avval vazifani o’zingiz bajarishga urinib, keyin tushunmagan joyingizni so’rang.
- Izohdagi notanish atamalarni sodda so’zlar bilan tushuntirishni talab qiling.
- Muhim faktlarni darslik yoki o’qituvchi yordamida tekshiring.
- Parol, uy manzili va boshqa shaxsiy ma’lumotlarni suhbatga kiritmang.
- Tayyor matnni topshirish o’rniga, tushunganingizni o’z so’zlaringiz bilan yozing.
Qiziqarli faktlar
- O’qitish va foydalanish boshqa-boshqa jarayonlar: tayyor tizim javob bergan har safar uning ichki sozlamalari yangilanavermaydi.
- Faqat rasmlar bilan mashq qilingan tizim shu mashqning o’zi orqali matn tarjima qilishni o’rganib qolmaydi.
- Misollarning ko’pligi bilan birga, ularning to’g’riligi va xilma-xilligi ham natijaga ta’sir qiladi.
- Bir vazifada yaxshi ishlagan tizim boshqa vazifada ham shunday natija berishi shart emas.
- O’qitishda uchramagan misollar bilan tekshirish tizimning imkoniyatini yaxshiroq baholashga yordam beradi.
Oddiy kuzatuv qilib ko’ring: tanish dars mavzusini avval umumiy, keyin aniq shartlar bilan tushuntirishni so’rang. Ikki javobni darslik bilan solishtirib, qaysi biri tushunarliroq va qayerida tekshirish kerak bo’lgan fikr borligini belgilang. Shu mashq javobning ravonligi bilan uning to’g’riligini alohida baholashga yordam beradi.
Ko’p beriladigan savollar
Neyrotarmoq har bir suhbatdan keyin o’rganadimi?
Har bir suhbat uning ichki sozlamalarini darhol o’zgartiradi degani emas. Tizim suhbatdagi oldingi gaplardan javob tuzishda foydalanishi mumkin, ammo bu uni qaytadan o’qitish bilan bir xil jarayon emas.
U odam kabi tushunadimi?
Uning ishlashini insonning tushunishi bilan tenglashtirish to’g’ri emas. Tizim ma’lumotdagi bog’lanishlar asosida javob hisoblaydi; odam esa o’z tajribasi, sezgilari va hayotiy vaziyatga ham tayanadi.
Nega bir savolga turlicha javob beradi?
Javob savolning ifodasi, suhbatdagi oldingi gaplar va tizimning ishlash usuliga qarab o’zgarishi mumkin. Matn tuzishda bir fikrni ifodalashning turli yo’llari bor, shuning uchun so’zma-so’z bir xil natija chiqishi shart emas.
Undan uy vazifasida foydalanish mumkinmi?
Uni mavzuni tushuntirish, mashq tuzish yoki o’z javobingizdagi tushunarsiz joylarni topish uchun yordamchi sifatida ishlatishingiz mumkin. O’qituvchingiz belgilagan topshiriq talablariga rioya qiling va yakuniy javobni o’zingiz tushuntirib bera olishingizga ishonch hosil qiling.