Дастурлаш нима? Дастурлаш — компьютер бажарадиган буйруқларни ёзиш, синаш ва хатоларини тузатиш жараёни. Бошлаш учун эса вазифани кичик қадамларга ажратишни, буйруқлар кетма-кетлигини тузишни ва натижани текширишни ўрганиш фойдали.
Дастурлаш нима ва компьютер буйруқни қандай бажаради?
Компьютерга вазифани аниқ ифодалаш керак. Масалан, одамга “Расмни чиройлироқ қил” десангиз, у ранглар ёки шаклларни ўзи танлаши мумкин. Компьютер дастурида эса қандай ўзгариш кераклигини белгилайсиз: расмни катталаштириш, рангини алмаштириш ёки бошқа жойга кўчириш. Ноаниқ истак ўрнига бажариладиган буйруқ керак бўлади.
Дастур — муайян вазифани бажаришга хизмат қиладиган буйруқлар тўплами. Телефонда хабар ёзганингизда ёки калкуляторда мисол ечганингизда дастурдан фойдаланасиз. Тугмани босишингиз дастур учун бирор ишни бошлаш белгиси бўлиши мумкин. Масалан, ҳисоблаш тугмаси босилгач, дастур киритилган сонлар устида керакли амални бажаради.
Дастурчининг иши фақат буйруқ ёзишдан иборат эмас. У аввал муаммони тушунади, ечимни режалайди, сўнг ёзган дастурини текширади. Мактаб масаласида ҳам шундай: шартни тушунмай туриб ҳисоблашга киришсангиз, тўғри амални танлаш қийинлашади. Дастурлашда ҳам аввал “Нимани ҳал қилмоқчиман?” деган саволга жавоб топилади.
Нега ишни алгоритмдан бошлаш фойдали?
Алгоритм — вазифани бажариш учун аниқ тартибда тузилган қадамлар. Уни дастлаб оддий гаплар билан ёзса бўлади. Масалан, икки соннинг йиғиндисини топиш учун сонларни оласиз, уларни қўшасиз ва жавобни кўрсатасиз. Бу ерда ҳар бир қадамнинг вазифаси тушунарли.
Кундалик ҳаётда ҳам кетма-кетлик керак. Мактаб сумкасини тайёрлашда аввал эртанги дарс жадвалига қарайсиз, кейин керакли китоб ва дафтарларни танлайсиз. Бироқ компьютер учун “керакли нарсаларни ол” деган кўрсатма етарли бўлмаслиги мумкин: қайси маълумотга қараб нимани танлашни ҳам тушунтириш керак.
Алгоритмни қоғозда текшириб кўринг. Ҳар бир қадамни худди буйруқ бажараётгандек кузатинг ва натижани ёзиб боринг. Агар бир жойда “Энди нима қилиш керак?” деб тўхтаб қолсангиз, ўша қадамни аниқлаштиринг. Шу усул дастур ёзишдан олдин режадаги камчиликни пайқашга ёрдам беради.
Дастурлаш тили оддий тилдан нимаси билан фарқ қилади?
Дастурлаш тили — компьютер учун буйруқларни белгиланган қоидалар асосида ёзиш воситаси. Оддий суҳбатда гапнинг айрим қисмини тушириб қолдирсак ҳам, суҳбатдош маънони англай олади. Дастур матнида эса ёзув қоидаларига риоя қилиш зарур. Белги ёки сўздаги хато буйруқ бажарилмаслигига сабаб бўлиши мумкин.
Бу қоидалар синтаксис деб аталади. Уни ёзувдаги имло ва гап тузиш қоидаларига ўхшатиш мумкин. Бошловчи учун барча қоидаларни бирдан ёдлаш шарт эмас: кичик буйруқни ёзиб, натижасини кўриш ва кейин унга янги қадам қўшиш қулайроқ.
Айрим ўқув воситаларида буйруқлар тайёр бўлаклар шаклида берилади: уларни бир-бирига улайсиз. Бошқаларида буйруқлар матн билан ёзилади. Кўриниши фарқ қилса-да, асосий иш ўзгармайди — вазифани тушунарли қадамларга айлантирасиз. Бошлаш учун кўп воситани алмаштиришдан кўра, танлаган воситангизда кичик вазифани охиригача бажариб кўринг.
Ўзгарувчи, шарт ва такрорлаш нима учун керак?
Ўзгарувчи — дастурдаги маълумотга берилган ном; шу ном орқали унинг қийматидан фойдаланилади. Уни ёрлиқ ёпиштирилган қутига ўхшатиш мумкин. Масалан, ўйиндаги тўпланган баллни “балл” номи билан сақлайсиз. Янги балл қўшилганда қиймат ўзгаради, ном эса ўша маълумотни топишга ёрдам беради.
Шарт дастурга вазиятга қараб йўл танлаш имконини беради. Такрорлаш эса бир хил буйруқни қайта бажаришга хизмат қилади. Буларни мактабдаги оддий вазифа орқали тасаввур қилиш осон:
- Ўқувчи ёзган жавобни сақлаш — маълумот билан ишлаш.
- Жавоб тўғри бўлса, тегишли хабарни чиқариш — шартга қараб иш бажариш.
- Навбатдаги савол учун шу жараённи яна бажариш — такрорлаш.
Бу тушунчаларни алоҳида синаб кўрган маъқул. Аввал киритилган сўзни экранга чиқаринг. Кейин жавобга қараб турли хабарлар кўрсатишни қўшинг, ундан сўнг жараённи такрорланг. Ҳар гал битта янги имконият қўшсангиз, натижа нима сабабдан ўзгарганини тушуниш осонроқ бўлади.
Биринчи дастур учун қандай вазифа танланади?
Кичик ва натижаси кўринадиган вазифани танланг. Масалан, исм киритилганда саломлашадиган дастур ёки икки сонни қўшадиган ҳисоблагич мос келади. Катта ўйинни бирдан яратишга уриниш ўрнига, унинг битта қисмини синаб кўриш фойдалироқ. Тугма босилганда экрандаги ёзувнинг ўзгариши ҳам бошланғич машқ бўла олади.
Ишга киришишдан олдин мақсадни битта гап билан ёзинг. Масалан: “Дастур фойдаланувчининг исмини олади ва унга салом беради”. Кейин қуйидаги тартибда ҳаракат қилинг:
- Қандай маълумот кераклигини белгиланг: бу мисолда фойдаланувчининг исми.
- Натижа қандай кўринишини ёзинг: исм қатнашган саломлашув.
- Маълумотни олиш ва жавоб чиқариш буйруқларини тузинг.
- Турли исмларни киритиб, натижани текширинг.
- Кутилмаган натижа чиқса, қадамларни бирма-бир текшириб тузатинг.
Хато чиқиши иш тугади дегани эмас. Баъзан ёзув қоидаси бузилади, баъзан эса дастур ишласа ҳам, жавоби нотўғри бўлади. Иккинчи ҳолатда режангизни текширинг. Масалан, йиғинди ўрнига айирма чиқса, дастурдаги амални кўриб чиқинг; ҳамма буйруқни бошидан ёзиш шарт бўлмаслиги мумкин.
Қизиқарли фактлар
- Бир вазифани турли алгоритмлар билан бажариш мумкин. Муҳими, танланган қадамлар керакли натижага олиб борсин.
- Буйруқларнинг ўрни алмашса, дастур натижаси ҳам ўзгариши мумкин.
- Дастур фақат сонлар билан эмас, матн каби маълумотлар билан ҳам ишлайди.
- Такрорлаш ёрдамида бир хил буйруқни дастур матнида қайта-қайта ёзишдан қочиш мумкин.
- Дастур ишга тушгани унинг барча жавоблари тўғри эканини билдирмайди: натижаларни ҳам текшириш керак.
Қоғозда кичик машқ бажаринг: икки сонни қўшиш алгоритмини ёзинг ва танлаган сонларингиз билан ҳар қадамни текширинг. Кейин сонлардан бири нол бўлганда ҳам синанг. Натижани олдиндан ҳисоблаб қўйсангиз, алгоритмингиз кутган жавобни бераётганини солиштира оласиз.
Кўп бериладиган саволлар
Дастурлашни ўрганиш учун математикани жуда яхши билиш керакми?
Бошланғич машқлар учун оддий ҳисоблаш ва мантиқий фикрлаш билан иш бошлаш мумкин. Масалан, саломлашув чиқарадиган дастур мураккаб ҳисоб талаб қилмайди. Кейинчалик керак бўладиган математика танлаган вазифангизга боғлиқ.
Компьютерсиз ҳам дастурлашни ўрганишни бошласа бўладими?
Ҳа, алгоритм тузиш ва уни текширишни қоғозда машқ қилса бўлади. Лекин ёзилган дастурнинг амалда қандай ишлашини кўриш учун уни мос қурилма ва дастурлаш воситасида ишга тушириш керак.
Дастурлаш учун чет тилини билиш шартми?
Бошланғич тушунчаларни ўзбек тилида ҳам ўрганиш мумкин. Дастурлаш воситасидаги буйруқлар ва хабарлар бошқа тилда бўлса, уларнинг маъносини аста-секин ўрганасиз. Нотаниш сўзларни маъноси ва кичик мисоли билан ёзиб бориш қулай.
Дастурим ишламаса, аввал нимани текшираман?
Аввал хато ҳақидаги хабарни ўқинг ва у кўрсатган жойни текширинг. Хабар бўлмаса-ю, натижа нотўғри чиқса, киритилган маълумотдан бошлаб ҳар қадамни кузатинг. Охирги қўшган буйруқингизни алоҳида синаш ҳам хатони излашга ёрдам беради.