So’z topish savollari — harflarni solishtirib, belgilarni tekshirib yoki shartlardan xulosa chiqarib, kerakli so’zni aniqlash mashqlari. Quyidagi 25 topshiriq butun oila uchun mo’ljallangan: bolalar bilan navbatma-navbat yeching, javobdan oldin har kimning fikrini tinglang. Yechimlar savollardan keyin alohida berilgan.
Oson mantiqiy savollar
- Uchta so’zni o’qing: aka, ota, ona. Qaysi so’zning harflarini oxiridan boshiga qarab o’qisangiz ham o’sha so’z chiqadi?
- Anor, elak, uzum so’zlaridan qaysi biri e harfi bilan boshlanadi?
- Bola, lola, dala so’zlarini solishtiring. Qaysi so’zning birinchi va uchinchi harfi bir xil?
- Gul, kul, til so’zlaridan birini tanlang. Uning ikkinchi harfi u, birinchi harfi esa g emas. Bu qaysi so’z?
- Ota, ona, uka so’zlaridan qaysi birining o’rtasida n harfi turibdi?
- Non, don, un so’zlari orasidan uch harfli, d bilan boshlanadigan so’zni toping.
- Anor, gilos, uzum so’zlaridan qaysi birining oxirgi uch harfi ketma-ket l, o, s?
- Kitob, daftar, qalam so’zlaridan besh harfli va q bilan boshlanadigan so’zni aniqlang.
- Ari, asal, ona so’zlaridan qaysi biri a bilan boshlanib, l bilan tugaydi?
O’rtacha qiyinlikdagi savollar
- Stolda A, L, O, B harflari yozilgan to’rtta kartochka bor. Har birini bir martadan ishlatib, bola, lola, dala so’zlaridan qaysi birini tuza olasiz?
- Dala so’zining oxirgi ikki harfini oling. Ularning ortidan gan harflarini qo’shsangiz, dasturxonga qo’yiladigan qaysi buyum nomi hosil bo’ladi?
- Non, ota, nok so’zlarining faqat birinchi harflarini berilgan tartibda birlashtiring. Qaysi so’z chiqadi?
- Bolta so’zidan faqat to’rtinchi harfni olib tashlang. Qolgan harflar o’rnini almashtirmasangiz, qanday so’z hosil bo’ladi?
- Ola so’zidagi l va a orasiga m harfini joylashtiring. Qaysi meva nomi paydo bo’ladi?
- Gul va don so’zlarini shu tartibda, orasida bo’sh joy qoldirmay yozing. Hosil bo’lgan buyum nomi nima?
- Quyidagi qatorda har bir harfdan keyin ortiqcha x qo’yilgan: K x I x T x O x B x. Ortiqcha belgilarni olib tashlasangiz, nima qoladi?
- Birinchi kartochkada AN, ikkinchisida OR yozilgan. Ikkinchi kartochkani birinchisining o’ng tomoniga qo’yib, yozuvlarni tutashtirsangiz, qaysi so’z hosil bo’ladi?
Qiyin mantiqiy savollar
- Yashirilgan so’z anor, olma yoki olcha. U haqda uchta fikr aytildi: o bilan boshlanadi; a bilan tugaydi; to’rt harfdan iborat. Aynan ikkita fikr rost bo’lsa, qaysi so’z yashirilgan?
- Bir xil raqam doim bir xil harfni bildiradi. 121 yozuvi NON, 343 yozuvi AKA degani bo’lsa, 124 yozuvi qaysi so’zni bildiradi?
- T, O, L, A harflarining har birini bir martadan ishlating. O bevosita T dan keyin turadi, L birinchi ham, oxirgi ham emas, A esa L dan keyin joylashadi. Qaysi so’z chiqadi?
- Non, nok, tok, tol kartochkalarini qatorga qo’ying. Birinchi so’z non, oxirgisi tol bo’lsin; har bir qo’shni juftlikda faqat bitta harf farq qilsin. Uchinchi o’rinda qaysi so’z turadi?
- Uch savatga olma, anor, olma va anor degan yorliqlar yopishtirilgan. Barcha yorliqlar xato. Olma va anor yorliqli savatdan bitta anor olindi. Anor yorliqli savatda faqat qaysi meva bor?
- Yashirilgan so’z anor, bodom yoki mayiz. Aziz anor dedi. Malika anor emas dedi. Jasur mayiz emas dedi. Faqat bir kishining gapi rost bo’lsa, yashirilgan so’z qaysi?
- Aziz, Malika va Jasur maktab, bozor, hovli yozilgan kartochkalardan bittadan oldi. Azizda bozor yo’q. Malikada bozor ham, hovli ham yo’q. Aziz olgan kartochkada nima yozilgan?
- To’rtta xatjildga anor, bodom, mayiz, uzum so’zlari bittadan yashirilgan. Bodom bevosita anordan keyin, mayiz esa anordan oldin turadi. Uzum birinchi ham, oxirgi ham emas. Uchinchi xatjilddagi so’zni toping.
Javoblar va yechimlar
- Aka. Oxirgi a dan boshlab o’qisangiz ham a, k, a tartibi saqlanadi. Qolgan ikki so’z teskari o’qilganda o’zgaradi.
- Elak. Har bir so’zning bosh harfini tekshirish kifoya: ular a, e va u. Shartga faqat elak mos keladi.
- Lola. Uning birinchi va uchinchi o’rnida l turadi. Bola hamda dala so’zlarida bu o’rinlardagi harflar boshqa-boshqa.
- Kul. Ikkinchi harf haqidagi shart gul va kulni qoldiradi. Birinchi harf g emasligi gulni chiqarib tashlaydi.
- Ona. Uch harfli so’zning o’rtasi — ikkinchi harf. Berilgan variantlardan faqat onaning ikkinchi harfi n.
- Don. Non ham uch harfli, lekin n bilan boshlanadi. Un esa ikki harfdan iborat, shuning uchun ikkala shartni faqat don bajaradi.
- Gilos. So’zning oxiridan uchta harfni ajratsangiz, los chiqadi. Boshqa variantlarning oxiri bunga mos emas.
- Qalam. Kitob ham besh harfli, ammo uning bosh harfi k. Qalam esa uzunlik va bosh harf shartlarining ikkalasiga mos.
- Asal. Ari a bilan boshlansa-da, i bilan tugaydi. Asalning boshi a, oxiri l.
- Bola. Bu so’z uchun b, o, l, a kartochkalarining barchasi yetadi. Lola uchun yana bitta l, dala uchun esa d va ikkinchi a kerak bo’lardi.
- Lagan. Dalaning oxirgi ikki harfi la bo’ladi. La ortidan gan qo’shilsa, lagan hosil bo’ladi.
- Non. So’zlarning bosh harflari ketma-ket n, o, n. Ularni shu tartibda tutashtirish kerak.
- Bola. Boltadagi to’rtinchi harf t. Uni olib tashlasangiz, b, o, l, a qoladi.
- Olma. M harfi l bilan a orasiga kiradi. Natijada o, l, m, a tartibi hosil bo’ladi.
- Guldon. Gul birinchi, don ikkinchi keladi. Harflarni o’zgartirmay qo’shsangiz, gullar qo’yiladigan buyum nomi chiqadi.
- Kitob. Har bir x ni o’chirib chiqing. Qolgan harflar tartibi k, i, t, o, b bo’ladi.
- Anor. Birinchi bo’lak an, keyingisi or. Kartochkalar tartibini saqlab birlashtirsangiz, anor chiqadi.
- Olcha. Olcha o bilan boshlanadi va a bilan tugaydi, ammo to’rt harfli emas. Olma haqida uchala fikr ham rost, anor haqida esa faqat bittasi rost.
- Nok. Birinchi yozuvdan 1 — n, 2 — o ekanini bilamiz. Ikkinchi yozuvdagi 4 — k, demak, 124 nok bo’ladi.
- Tola. T va O yonma-yon turishi kerak; bu juftlikni o’rtaga yoki oxirga qo’ysangiz, L uchun ruxsat etilgan joy qolmaydi. Shuning uchun avval TO, keyin L va A keladi.
- Tok. Mos ketma-ketlik: non, nok, tok, tol. Har bir qadamda bittagina harf o’zgaradi, uchinchi kartochka esa tok bo’ladi.
- Olma. Aralash deb yozilgan savat aslida aralash emas, undan anor chiqqani uchun u faqat anorli. Olma yorliqli savat olma bo’lolmaydi va faqat anorli savat ham band, demak, u aralash; anor yorliqli savatga olma qoladi.
- Mayiz. Aziz va Malikaning gaplari qarama-qarshi, shuning uchun ulardan biri albatta rost. Yagona rost gap shu bo’lishi uchun Jasurning mayiz emas degani yolg’on chiqishi kerak.
- Hovli. Malikaga faqat maktab mos keladi. Qolgan bozor va hovlidan Aziz bozorni olmagan, demak, unda hovli bor.
- Anor. Anor birinchi bo’lolmaydi, chunki mayiz undan oldin; ikkinchi bo’lsa, uzum oxiriga tushib qoladi. Shu sabab tartib mayiz, uzum, anor, bodom bo’ladi.
Mantiqiy fikrlashni qanday rivojlantirish mumkin
- Shartlarni bittalab belgilang. Bola bosh harfni tekshirgach, keyingi belgiga o’tsin. Bir vaqtning o’zida hamma shartni yodda tutishga majburlamang.
- Harflarni kartochkaga yozing. Uyda ularni surib ko’rish qulay. Harflar o’rnini xayolan almashtirish qiyin bo’lsa, qo’l bilan bajarib ko’ring.
- Darsda javobdan oldin sababni so’rang. Faqat topilgan so’zni emas, nima uchun boshqa variantlar mos kelmasligini ham ayttiring.
- Oilaviy o’yinda navbat bering. Tez topgan kishi darrov javobni aytmasin. Boshqalarga ham o’z taxminini tekshirish uchun vaqt qolsin.
- Xatoni birga tekshiring. So’z topish savollarini yechayotganda adashsangiz, javobga shoshilmang: qaysi shart e’tibordan chetda qolganini izlang.
So’z topish savollarini qanday tuzish mumkin?
Bir nechta tanish so’zni yozib, ulardan faqat bittasiga mos belgilar tanlang. Masalan, bosh harfning o’zi yetmasa, oxirgi harf yoki so’z uzunligini ham shartga qo’shing.
Keyin barcha variantlarni tekshiring. Ikki so’z ham mos tushsa, yana bir aniq belgi kerak; hech biri mos tushmasa, shartni tuzating. Savolni boshqa kishiga berib ko’rish noaniq joyini topishga yordam beradi.
Ko’p beriladigan savollar
Hali ravon o’qimaydigan bola bilan qanday o’ynash mumkin?
Savollarni ovoz chiqarib o’qing va harflarni alohida kartochkalarda ko’rsating. Dastlab qisqa so’zli topshiriqlarni tanlang, bola harflarni ko’rsatib javob bersa ham bo’ladi.
Javob topilmasa, qanday yordam berish kerak?
Tayyor javob o’rniga bitta shartga e’tibor qarating. Masalan, avval qaysi variantlarni chiqarib tashlash mumkinligini so’rang, keyingi qadamni bolaning o’ziga qoldiring.
Harflardan boshqa so’z ham chiqsa, uni qabul qilamizmi?
Boshqa so’z barcha shartlarga mos kelsagina uni qabul qilish mumkin. Faqat harflarning mosligi yetmaydi: berilgan variantlar, ularning tartibi va qo’shimcha belgilarni ham tekshiring.