Сўз топиш саволлари — ҳарфларни солиштириб, белгиларни текшириб ёки шартлардан хулоса чиқариб, керакли сўзни аниқлаш машқлари. Қуйидаги 25 топшириқ бутун оила учун мўлжалланган: болалар билан навбатма-навбат ечинг, жавобдан олдин ҳар кимнинг фикрини тингланг. Ечимлар саволлардан кейин алоҳида берилган.
Осон мантиқий саволлар
- Учта сўзни ўқинг: ака, ота, она. Қайси сўзнинг ҳарфларини охиридан бошига қараб ўқисангиз ҳам ўша сўз чиқади?
- Анор, элак, узум сўзларидан қайси бири э ҳарфи билан бошланади?
- Бола, лола, дала сўзларини солиштиринг. Қайси сўзнинг биринчи ва учинчи ҳарфи бир хил?
- Гул, кул, тил сўзларидан бирини танланг. Унинг иккинчи ҳарфи у, биринчи ҳарфи эса г эмас. Бу қайси сўз?
- Ота, она, ука сўзларидан қайси бирининг ўртасида н ҳарфи турибди?
- Нон, дон, ун сўзлари орасидан уч ҳарфли, д билан бошланадиган сўзни топинг.
- Анор, гилос, узум сўзларидан қайси бирининг охирги уч ҳарфи кетма-кет л, о, с?
- Китоб, дафтар, қалам сўзларидан беш ҳарфли ва қ билан бошланадиган сўзни аниқланг.
- Ари, асал, она сўзларидан қайси бири а билан бошланиб, л билан тугайди?
Ўртача қийинликдаги саволлар
- Столда А, L, О, Б ҳарфлари ёзилган тўртта карточка бор. Ҳар бирини бир мартадан ишлатиб, бола, лола, дала сўзларидан қайси бирини туза оласиз?
- Дала сўзининг охирги икки ҳарфини олинг. Уларнинг ортидан ган ҳарфларини қўшсангиз, дастурхонга қўйиладиган қайси буюм номи ҳосил бўлади?
- Нон, ота, нок сўзларининг фақат биринчи ҳарфларини берилган тартибда бирлаштиринг. Қайси сўз чиқади?
- Болта сўзидан фақат тўртинчи ҳарфни олиб ташланг. Қолган ҳарфлар ўрнини алмаштирмасангиз, қандай сўз ҳосил бўлади?
- Ола сўзидаги л ва а орасига м ҳарфини жойлаштиринг. Қайси мева номи пайдо бўлади?
- Гул ва дон сўзларини шу тартибда, орасида бўш жой қолдирмай ёзинг. Ҳосил бўлган буюм номи нима?
- Қуйидаги қаторда ҳар бир ҳарфдан кейин ортиқча х қўйилган: К х I х Т х О х Б х. Ортиқча белгиларни олиб ташласангиз, нима қолади?
- Биринчи карточкада АН, иккинчисида ОР ёзилган. Иккинчи карточкани биринчисининг ўнг томонига қўйиб, ёзувларни туташтирсангиз, қайси сўз ҳосил бўлади?
Қийин мантиқий саволлар
- Яширилган сўз анор, олма ёки олча. У ҳақда учта фикр айтилди: о билан бошланади; а билан тугайди; тўрт ҳарфдан иборат. Айнан иккита фикр рост бўлса, қайси сўз яширилган?
- Бир хил рақам доим бир хил ҳарфни билдиради. 121 ёзуви НОН, 343 ёзуви АКА дегани бўлса, 124 ёзуви қайси сўзни билдиради?
- Т, О, L, А ҳарфларининг ҳар бирини бир мартадан ишлатинг. О бевосита Т дан кейин туради, L биринчи ҳам, охирги ҳам эмас, А эса L дан кейин жойлашади. Қайси сўз чиқади?
- Нон, нок, ток, тол карточкаларини қаторга қўйинг. Биринчи сўз нон, охиргиси тол бўлсин; ҳар бир қўшни жуфтликда фақат битта ҳарф фарқ қилсин. Учинчи ўринда қайси сўз туради?
- Уч саватга олма, анор, олма ва анор деган ёрлиқлар ёпиштирилган. Барча ёрлиқлар хато. Олма ва анор ёрлиқли саватдан битта анор олинди. Анор ёрлиқли саватда фақат қайси мева бор?
- Яширилган сўз анор, бодом ёки майиз. Азиз анор деди. Малика анор эмас деди. Жасур майиз эмас деди. Фақат бир кишининг гапи рост бўлса, яширилган сўз қайси?
- Азиз, Малика ва Жасур мактаб, бозор, ҳовли ёзилган карточкалардан биттадан олди. Азизда бозор йўқ. Маликада бозор ҳам, ҳовли ҳам йўқ. Азиз олган карточкада нима ёзилган?
- Тўртта хатжилдга анор, бодом, майиз, узум сўзлари биттадан яширилган. Бодом бевосита анордан кейин, майиз эса анордан олдин туради. Узум биринчи ҳам, охирги ҳам эмас. Учинчи хатжилддаги сўзни топинг.
Жавоблар ва ечимлар
- Ака. Охирги а дан бошлаб ўқисангиз ҳам а, к, а тартиби сақланади. Қолган икки сўз тескари ўқилганда ўзгаради.
- Элак. Ҳар бир сўзнинг бош ҳарфини текшириш кифоя: улар а, э ва у. Шартга фақат элак мос келади.
- Лола. Унинг биринчи ва учинчи ўрнида л туради. Бола ҳамда дала сўзларида бу ўринлардаги ҳарфлар бошқа-бошқа.
- Кул. Иккинчи ҳарф ҳақидаги шарт гул ва кулни қолдиради. Биринчи ҳарф г эмаслиги гулни чиқариб ташлайди.
- Она. Уч ҳарфли сўзнинг ўртаси — иккинчи ҳарф. Берилган вариантлардан фақат онанинг иккинчи ҳарфи н.
- Дон. Нон ҳам уч ҳарфли, лекин н билан бошланади. Ун эса икки ҳарфдан иборат, шунинг учун иккала шартни фақат дон бажаради.
- Гилос. Сўзнинг охиридан учта ҳарфни ажратсангиз, лос чиқади. Бошқа вариантларнинг охири бунга мос эмас.
- Қалам. Китоб ҳам беш ҳарфли, аммо унинг бош ҳарфи к. Қалам эса узунлик ва бош ҳарф шартларининг иккаласига мос.
- Асал. Ари а билан бошланса-да, и билан тугайди. Асалнинг боши а, охири л.
- Бола. Бу сўз учун б, о, л, а карточкаларининг барчаси етади. Лола учун яна битта л, дала учун эса д ва иккинчи а керак бўларди.
- Лаган. Даланинг охирги икки ҳарфи ла бўлади. Ла ортидан ган қўшилса, лаган ҳосил бўлади.
- Нон. Сўзларнинг бош ҳарфлари кетма-кет н, о, н. Уларни шу тартибда туташтириш керак.
- Бола. Болтадаги тўртинчи ҳарф т. Уни олиб ташласангиз, б, о, л, а қолади.
- Олма. М ҳарфи л билан а орасига киради. Натижада о, л, м, а тартиби ҳосил бўлади.
- Гулдон. Гул биринчи, дон иккинчи келади. Ҳарфларни ўзгартирмай қўшсангиз, гуллар қўйиладиган буюм номи чиқади.
- Китоб. Ҳар бир х ни ўчириб чиқинг. Қолган ҳарфлар тартиби к, и, т, о, б бўлади.
- Анор. Биринчи бўлак ан, кейингиси ор. Карточкалар тартибини сақлаб бирлаштирсангиз, анор чиқади.
- Олча. Олча о билан бошланади ва а билан тугайди, аммо тўрт ҳарфли эмас. Олма ҳақида учала фикр ҳам рост, анор ҳақида эса фақат биттаси рост.
- Нок. Биринчи ёзувдан 1 — н, 2 — о эканини биламиз. Иккинчи ёзувдаги 4 — к, демак, 124 нок бўлади.
- Тола. Т ва О ёнма-ён туриши керак; бу жуфтликни ўртага ёки охирга қўйсангиз, L учун рухсат этилган жой қолмайди. Шунинг учун аввал ТО, кейин L ва А келади.
- Ток. Мос кетма-кетлик: нон, нок, ток, тол. Ҳар бир қадамда биттагина ҳарф ўзгаради, учинчи карточка эса ток бўлади.
- Олма. Аралаш деб ёзилган сават аслида аралаш эмас, ундан анор чиққани учун у фақат анорли. Олма ёрлиқли сават олма бўлолмайди ва фақат анорли сават ҳам банд, демак, у аралаш; анор ёрлиқли саватга олма қолади.
- Майиз. Азиз ва Маликанинг гаплари қарама-қарши, шунинг учун улардан бири албатта рост. Ягона рост гап шу бўлиши учун Жасурнинг майиз эмас дегани ёлғон чиқиши керак.
- Ҳовли. Маликага фақат мактаб мос келади. Қолган бозор ва ҳовлидан Азиз бозорни олмаган, демак, унда ҳовли бор.
- Анор. Анор биринчи бўлолмайди, чунки майиз ундан олдин; иккинчи бўлса, узум охирига тушиб қолади. Шу сабаб тартиб майиз, узум, анор, бодом бўлади.
Мантиқий фикрлашни қандай ривожлантириш мумкин
- Шартларни битталаб белгиланг. Бола бош ҳарфни текширгач, кейинги белгига ўтсин. Бир вақтнинг ўзида ҳамма шартни ёдда тутишга мажбурламанг.
- Ҳарфларни карточкага ёзинг. Уйда уларни суриб кўриш қулай. Ҳарфлар ўрнини хаёлан алмаштириш қийин бўлса, қўл билан бажариб кўринг.
- Дарсда жавобдан олдин сабабни сўранг. Фақат топилган сўзни эмас, нима учун бошқа вариантлар мос келмаслигини ҳам айттиринг.
- Оилавий ўйинда навбат беринг. Тез топган киши дарров жавобни айтмасин. Бошқаларга ҳам ўз тахминини текшириш учун вақт қолсин.
- Хатони бирга текширинг. Сўз топиш саволларини ечаётганда адашсангиз, жавобга шошилманг: қайси шарт эътибордан четда қолганини изланг.
Сўз топиш саволларини қандай тузиш мумкин?
Бир нечта таниш сўзни ёзиб, улардан фақат биттасига мос белгилар танланг. Масалан, бош ҳарфнинг ўзи етмаса, охирги ҳарф ёки сўз узунлигини ҳам шартга қўшинг.
Кейин барча вариантларни текширинг. Икки сўз ҳам мос тушса, яна бир аниқ белги керак; ҳеч бири мос тушмаса, шартни тузатинг. Саволни бошқа кишига бериб кўриш ноаниқ жойини топишга ёрдам беради.
Кўп бериладиган саволлар
Ҳали равон ўқимайдиган бола билан қандай ўйнаш мумкин?
Саволларни овоз чиқариб ўқинг ва ҳарфларни алоҳида карточкаларда кўрсатинг. Дастлаб қисқа сўзли топшириқларни танланг, бола ҳарфларни кўрсатиб жавоб берса ҳам бўлади.
Жавоб топилмаса, қандай ёрдам бериш керак?
Тайёр жавоб ўрнига битта шартга эътибор қаратинг. Масалан, аввал қайси вариантларни чиқариб ташлаш мумкинлигини сўранг, кейинги қадамни боланинг ўзига қолдиринг.
Ҳарфлардан бошқа сўз ҳам чиқса, уни қабул қиламизми?
Бошқа сўз барча шартларга мос келсагина уни қабул қилиш мумкин. Фақат ҳарфларнинг мослиги етмайди: берилган вариантлар, уларнинг тартиби ва қўшимча белгиларни ҳам текширинг.