Klaviatura tugmalari kompyuterga matn kiritish, yozuvni tahrirlash va buyruq berish uchun xizmat qiladi. Harflar bilan so’z yozasiz, maxsus tugmalar yordamida esa bo’sh joy qo’yasiz, xatoni tuzatasiz yoki kerakli joyga o’tasiz. Quyidagi izohlar tugmalarning vazifasini tushunishga va ularni oddiy mashqlar orqali sinab ko’rishga yordam beradi.
Klaviatura tugmalari qanday guruhlarga bo’linadi?
Tugmalarni vazifasiga qarab o’rganish osonroq. Harf, raqam va tinish belgilari matn yozishga xizmat qiladi; boshqa tugmalar esa yozuvni o’zgartiradi yoki kompyuterga buyruq beradi. Masalan, maktab uchun insho tayyorlayotganda harflarni bosasiz, xato qilsangiz o’chirish tugmasidan foydalanasiz.
Klaviaturaning ko’rinishi qurilmaga qarab farqlanadi. Noutbukda ayrim tugmalar bir-biriga yaqin joylashadi, alohida klaviaturada esa qo’shimcha raqamlar qismi bo’lishi mumkin. Shu sababli tugmani faqat joyiga qarab emas, ustidagi yozuvi yoki belgisi orqali tanigan ma’qul.
- Harf va belgi tugmalari — so’zlar, raqamlar hamda tinish belgilarini kiritadi.
- Tahrirlash tugmalari — yozuvni o’chirish yoki yangi satr ochishga yordam beradi.
- Yo’nalish tugmalari — matn va sahifa bo’ylab harakatlanadi.
- Yordamchi tugmalar — boshqa tugmalar bilan birga bosilganda qo’shimcha vazifani bajaradi.
- Vazifa tugmalari — ochiq dasturga yoki qurilmaga qarab turli buyruqlarni bajaradi.
Harf, raqam va belgilar qanday yoziladi?
Harfli tugmani bossangiz, tanlangan yozuv tiliga mos belgi paydo bo’ladi. Klaviatura tili — tugmalar orqali qaysi harflar kiritilishini belgilaydigan sozlama. Tugma ustida lotin harfi yozilgan bo’lsa ham, boshqa yozuv tili tanlanganda ekranda o’sha yozuvga tegishli harf chiqishi mumkin.
Shift tugmasini ushlab turib harf bossangiz, odatda bosh harf yoziladi. Caps Lock esa bosh harflarda yozish holatini yoqadi yoki o’chiradi. Masalan, Aziz ismini yozishda faqat boshidagi harf uchun Shift qulay; butun sarlavhani bosh harflarda yozmoqchi bo’lsangiz, Caps Lock yordam beradi.
Tugma ustida bir nechta belgi bo’lsa, ulardan ayrimlarini yozish uchun Shift kerak bo’ladi. Qaysi belgi chiqishi tanlangan klaviatura tiliga ham bog’liq. Space deb ataladigan uzun tugma so’zlar orasiga bo’sh joy qo’yadi: masalan, maktab hovlisi birikmasidagi so’zlarni ajratadi. Matnni sahifaning o’rtasiga surish uchun ketma-ket bo’sh joy qo’yish o’rniga, dasturdagi tekislash vositasidan foydalangan yaxshi.
Xatoni o’chirish va yangi satr ochish uchun nima bosiladi?
Matn ichidagi miltillab turgan tik chiziq kursor deyiladi: keyingi harf qayerga tushishini shu belgi ko’rsatadi. Backspace odatda kursordan chapdagi belgini o’chiradi. Delete esa matn tahririda kursordan o’ngdagi belgini olib tashlaydi. Farqini tushunsangiz, xatoni tuzatish uchun butun so’zni qayta yozishingiz shart bo’lmaydi.
Enter matn muharririda, ya’ni matn yozib tahrirlaydigan dasturda, odatda yangi xatboshi ochadi. Biroq uning vazifasi dasturga qarab o’zgaradi: qidiruv maydonida izlashni boshlashi, xabar yozish oynasida esa xabarni yuborishi mumkin. Shuning uchun muhim yozuv ustida ishlayotganda tugma nimani bajarishini oldindan tekshirib oling.
Biror so’z yoki gapni belgilash — uni keyingi amal uchun ajratib olish demakdir; bunda yozuvning foni odatda boshqa rangga kiradi. Belgilangan matn ustida Backspace yoki Delete bosilsa, ajratilgan qism o’chadi. Ehtiyot bo’ling: uzun parchani tasodifan belgilab qo’ygan bo’lsangiz, bitta tugma butun parchani olib tashlashi mumkin.
Matn bo’ylab sichqonchasiz qanday yuriladi?
Yo’nalish strelkalari kursorni chapga, o’ngga, yuqoriga yoki pastga ko’chiradi. Ular matn orasidagi xatoga qaytishda qulay. Masalan, gap o’rtasida tushib qolgan harfni qo’shish uchun kursorni kerakli joyga olib boring va harfni yozing. Qolgan so’zlarni qayta terish kerak emas.
Home ko’p matn muharrirlarida satr boshiga, End esa satr oxiriga o’tkazadi. Page Up va Page Down uzun hujjatni yuqoriga yoki pastga varaqlashga yordam beradi. Bu tugmalarning aniq harakati dasturga bog’liq bo’lishi mumkin, shuning uchun avval kichik matnda sinab ko’ring.
Tab shakl to’ldirayotganda keyingi maydonga o’tishi mumkin: masalan, ism yoziladigan joydan familiya yoziladigan joyga. Matn muharririda esa u sozlangan oraliqqa suradi. Esc ko’pincha ochilgan menyudan chiqish yoki boshlangan amalni bekor qilish uchun ishlatiladi, ammo har qanday oynani yopadi deb o’ylamang.
Bir nechta tugmani birga bosish nima beradi?
Tugmalar birikmasi — ma’lum buyruqni bajarish uchun tugmalarni birga bosish usuli. Masalan, Ctrl + C yozuvidagi qo’shuv belgisi uni klaviaturadan alohida terish kerakligini bildirmaydi. Ctrl tugmasini ushlab turasiz, C tugmasini bosib qo’yib yuborasiz, keyin Ctrl tugmasini ham qo’yib yuborasiz.
Quyidagi birikmalar Windows tizimidagi ko’p dasturlarda ishlaydi. Boshqa tizim yoki ayrim dasturlarda ular farq qilishi mumkin. Mashq uchun o’zingiz yozgan qisqa matndan foydalaning; kerakli hujjatning asl nusxasini tajriba maydoniga aylantirmang.
- Ctrl + C — belgilangan matndan nusxa oladi, asl yozuv joyida qoladi.
- Ctrl + V — nusxa olingan matnni kursor turgan joyga qo’yadi.
- Ctrl + X — belgilangan matnni qirqib oladi; keyin uni boshqa joyga qo’yish mumkin.
- Ctrl + Z — ko’p dasturlarda oxirgi amalni bekor qiladi.
- Ctrl + S — hujjatni saqlaydi yoki saqlash oynasini ochadi.
Alt ham yordamchi tugma bo’lib, boshqa tugmalar bilan birga turli buyruqlarni bajaradi. Ayrim noutbuklarda Fn tugmasi ovoz yoki ekran yorqinligini boshqaruvchi tugmalar bilan ishlaydi. Yuqori qatordagi F bilan belgilangan vazifa tugmalarining ishi ham dastur va qurilmaga bog’liq: ustidagi belgilarni kuzating, noma’lum birikmalarni taxmin bilan bosmang.
Qiziqarli faktlar
- Bir xil tugma turli dasturlarda turlicha vazifani bajarishi mumkin. Enter bunga oddiy misol.
- Klaviatura tilini almashtirish tugmalar ustidagi yozuvni emas, ular kiritadigan belgilarni o’zgartiradi.
- Ayrim klaviaturalardagi alohida raqamlar qismida Num Lock raqam kiritish holatini yoqadi yoki o’chiradi.
- Caps Lock asosan harflarga ta’sir qiladi; u Shift bajaradigan barcha vazifalarni takrorlamaydi.
- Nusxa olishda matn o’z joyida qoladi, qirqib olishda esa u avvalgi joyidan olib tashlanadi.
Klaviatura tugmalari bilan tanishish uchun bo’sh hujjatga ismingiz va maktabingiz haqida qisqa gap yozing. Kursorni strelkalar bilan siljiting, bitta harfni o’chirib qayta kiriting, so’ng gapdan nusxa olib pastroqqa qo’ying. Shu kichik mashqda yozish, tuzatish va nusxalash orasidagi farqni o’zingiz ko’rasiz.
Ko’p beriladigan savollar
Backspace bilan Delete o’rtasida qanday farq bor?
Matn tahririda Backspace kursordan chapdagi, Delete esa o’ngdagi belgini o’chiradi. Agar matnning bir qismi belgilangan bo’lsa, ikkala tugma ham shu ajratilgan qismni o’chirishi mumkin.
Nega harflar faqat katta bo’lib yozilyapti?
Bunga Caps Lock yoqilgan bo’lishi sabab bo’lishi mumkin. Uni bosib holatni o’zgartiring va harf yozib tekshiring. Natija o’zgarmasa, Shift bosilib qolmaganini ham ko’ring.
Tugmadagi harf o’rniga boshqa belgi chiqsa nima qilish kerak?
Avval tanlangan klaviatura tilini tekshiring, chunki kiritiladigan belgi shu sozlamaga bog’liq. Kompyuterdagi til ko’rsatkichidan kerakli yozuvni tanlang va oddiy so’z yozib ko’ring.
Noutbukda alohida raqamli tugmalar bo’lmasa, raqam qanday yoziladi?
Harflar ustidagi qatorda joylashgan raqam tugmalaridan foydalanasiz. Alohida raqamlar qismi bo’lmasa ham, shu qator orqali sana, misol yoki boshqa sonlarni yozish mumkin.