Қ ҳарфи тез айтишлар ва Ғ ҳамда X товушларига қурилган жумлалар болаларга сўзларни аниқ айтиш, нутқни чархлаш ва бирга ўйнашга ёрдам беради. Аввал ҳар бирини секин айтинг, кейин аста тезлаштиринг; қуйидаги тўплам 4–10 ёшли болалар ва ота-оналар учун.
Қ, Ғ ва X товушлари учун тез айтишлар
| № | Тез айтиш | Мазмуни |
|---|---|---|
| 1 | Қодир қора қозонда қовурдоқ қовурди. | Қодирнинг қозондаги иши. |
| 2 | Қалин қамиш қирғоқда қийшайиб қолди. | Қирғоқдаги қамиш тасвири. |
| 3 | Қобил қирқ қовоқни қатор қилиб қўйди. | Қовоқларни қаторлаш. |
| 4 | Қудрат қуруқ қоқини қопга қоқиб солди. | Қоқини қопга солиш. |
| 5 | Қарға қия қоя қошида қаттиқ қағиллади. | Қоя ёнидаги қарға. |
| 6 | Қосим қовунни қоқиб, қоқини қопга қоплади. | Қовун қоқи ва қоп. |
| 7 | Қизил қалам қутида қатор қолди. | Қутидаги қаламлар. |
| 8 | Қор ёғиб, қия қир қалин қор билан қопланди. | Қор билан қопланган қир. |
| 9 | Қайроқи қоя қошида қирғовул қадам қўйди. | Қоя ёнидаги қирғовул. |
| 10 | Ғани ғилдиракни ғижирлатиб, ғарам ёнига олиб борди. | Ғилдирак ва ғарам. |
| 11 | Ғозлар ғалла ғарамида ғуж бўлиб ғағиллади. | Ғарам атрофидаги ғозлар. |
| 12 | Ғулом ғиштни ғишт устига ғуж қилиб қўйди. | Ғиштларни тахлаш. |
| 13 | Ғайрат ғозларга ғалла берди, ғозлар ғағиллади. | Ғозлар ва ғалла. |
| 14 | Ғани ғижим ғилофни ғишт ёнига қўйди. | Ғилоф ва ғишт. |
| 15 | Ғоз ғалла ғарамида ғуж бўлиб дон чўқиди. | Ғознинг дон чўқиши. |
| 16 | Ғулом ғилдиракни ғижирлатиб, ғалла ғарамига элтиб қўйди. | Ғилдиракни ғарам ёнига олиб бориш. |
| 17 | Ғайрат ғовак ғиштга ғижим қоғоз тиқди. | Ғишт ва қоғоз. |
| 18 | Холида хурмони халтадан хонтахтага тахлади. | Хурмони хонтахтага териш. |
| 19 | Хасан хонада хамирни хамиртуруш билан қориди. | Хамир қораётган Хасан. |
| 20 | Хуршид хирмондаги хашакни халтага жойлади. | Хашакни халтага солиш. |
| 21 | Хадича хат-хабарни хатжилдга хотиржам жойлади. | Хатларни хатжилдга солиш. |
| 22 | Холам хушбўй хурмони хонага олиб кирди. | Хурмони хонага олиб кириш. |
| 23 | Хуршид хирмон хашагини халталаб, хонага ташиди. | Хашакни халтада ташиш. |
| 24 | Холида хира хонада хатни хатжилдга солиб қўйди. | Хатни хатжилдга жойлаш. |
| 25 | Холида хушбўй хурмони хонтахтага терди. | Хурмони хонтахтага териш. |
Энг қисқа тез айтишлар
- Қодир қопқоқни қаттиқ қоқди.
- Қия қирда қарға қағиллади.
- Ғоз ғалла ғарамида ғуж бўлди.
- Ғулом ғиштни ғужлаб ғиштирди.
- Холида хушбўй хурмони халтага солди.
- Хуршид хашак халтасини хирмонга ташиди.
Тез айтишларни қандай машқ қилиш керак
- Аввал тингланг. Ота-она жумлани секин ва равшан айтсин, бола эса товушларни ажратиб эшитсин.
- Қийин товушни алоҳида айтинг. Масалан, «қозон», «ғоз» ёки «хурмо» сўзини шошмасдан такрорланг.
- Жумлани бўлакланг. Узунроқ тез айтишни икки қисмга ажратиб, ҳар бўлагини алоҳида машқ қилинг.
- Сўнг тўлиқ айтинг. Бўлаклар равон чиққач, жумлани бошидан охиригача уланг.
- Тезликни секин оширинг. Аввал аниқликни сақланг; тез айтиш тушунарли чиқса, кейин сал тезроқ такрорланг.
- Ўйинга айлантиринг. Навбат билан айтинг, лекин адашган кишини койиманг. Бирга кулиб, яна уриниб кўриш машқни ёқимли қилади.
Қийин товушлар устида ишлаш
Қ товуши: 3- ва 6-жумлалар
«Қобил қирқ қовоқни қатор қилиб қўйди» жумласида Қ товуши кетма-кет такрорланади. Аввал «қирқ қовоқ» бўлагини айтинг, кейин бутун жумлани бир маромда уланг.
Ғ товуши: 11- ва 16-жумлалар
Бу жумлаларда Ғ бир неча сўз бошида келади. «Ғозлар», «ғалла» ва «ғарам» сўзларини алоҳида айтиб, сўнг уларни жумлага қўшиб машқ қилинг.
X товуши: 20- ва 21-жумлалар
«Хуршид хирмондаги хашакни халтага жойлади» жумласида X товуши турли сўзларда қайтади. Сўзларни аниқ талаффуз қилиб, кейин жумлани шошмасдан бир нафасда айтишга уриниб кўринг.
Кўп бериладиган саволлар
Тез айтишни қайси товушдан бошлаган маъқул?
Бола қайси жумлани айтишга қизиқса, ўшандан бошлашингиз мумкин. Қисқа жумлалар машққа киришишни енгиллаштиради.
Бола тез айтишда адашса, нима қилиш керак?
Жумлани янада секин айтинг ва уни кичик бўлакларга ажратинг. Аввал равшан талаффузга эътибор беринг, тезлик кейин келади.
Нутқ ҳақидаги хавотир бўлса, кимга мурожаат қилинади?
Бундай савол туғилса, логопедга мурожаат қилинг. Тез айтишлар ўйин ва машқ учун хизмат қилади, мутахассис маслаҳатининг ўрнини босмайди.