Компьютер қисмлари маълумотни киритиш, қайта ишлаш, сақлаш ва натижани кўрсатиш вазифаларини бажаради. Асосий қисмларга тизим блоки, монитор, клавиатура ва сичқонча киради. Уларнинг қандай ҳамкорлик қилишини тушунсангиз, компьютердан фойдаланиш ва унга мос қўшимча қурилмани танлаш осонлашади.
Компьютер қисмлари нималардан иборат?
Стол усти компьютерига қаранг. Унинг экрани, тугмалари ва алоҳида қутиси борлигини кўрасиз. Монитор матн, расм ва бошқа тасвирларни кўрсатади. Клавиатура орқали ёзасиз, сичқонча ёрдамида эса экрандаги белгиларни танлайсиз. Қути шаклидаги тизим блоки ичида маълумот билан ишлайдиган асосий ички қисмлар жойлашади.
Ички ва ташқи қисмларни ажратиш қулай. Масалан, монитор ташқарида туради, протсессор эса тизим блоки ичида бўлади. Протсессор — дастур буйруқларини бажарадиган ва ҳисоб-китоб қиладиган қисм. Тизим блокини протсессор деб аташ аниқ эмас: протсессор унинг ичидаги қисмлардан бири, холос.
Барча қисмлар бир хил иш қилмайди. Мактабда иншо ёзаётганингизни тасаввур қилинг: клавиатура ҳарфларни киритади, ички қисмлар бу маълумот билан ишлайди, монитор эса ёзганларингизни кўрсатади. Файлни сақлаш буйруғини берганингизда, матн сақлаш қурилмасига ёзилади. Оддий кўринган вазифада ҳам бир нечта қисм биргаликда қатнашади.
Протсессор ва тезкор хотира қандай ҳамкорлик қилади?
Протсессор дастур берган кўрсатмаларни бажаради. Ҳисоблаш дастурида мисол ечсангиз ёки ёзилган матнни таҳрирласангиз, у шу иш учун керакли буйруқларни қайта ишлайди. Уни фақат ҳисоблаш билан чеклаб бўлмайди: дастурларнинг турли амалларида ҳам протсессор қатнашади.
Тезкор хотира — ишлаётган дастурлар ва айни пайтда керак бўлган маълумотлар вақтинча турадиган жой. Уни дарс қилаётганда очиб қўйган иш столингизга ўхшатиш мумкин. Керакли дафтар ва китоблар қўл остингизда турганидек, дастурга зарур маълумотлар ҳам тезкор хотирада туради. Бу ўхшатиш унинг вазифасини тушунишга ёрдам беради, лекин хотира ҳақиқий стол эмас.
Она плата ички қисмларни ўзаро боғлайдиган асосий электрон платадир. Унда протсессор, хотира ва бошқа қисмлар ўртасида маълумот алмашиш учун уланишлар бор. Қувват таъминоти блоки эса компьютер қисмларига керакли электр энергиясини етказади. Совитиш воситалари ишлаётган қисмлардан иссиқликни чиқаришга ёрдам беради; шу сабабли компьютернинг ҳаво ўтадиган тешикларини тўсиб қўйманг.
Расм ва ҳужжатлар қаерда сақланади?
Ҳужжатлар, расмлар ва дастурлар сақлаш қурилмасида туради. Унинг кенг тарқалган турлари қаттиқ диск ва ССД деб аталади. Иккаласи ҳам файлларни сақлаш учун хизмат қилади, лекин ички тузилиши фарқ қилади. Оддий фойдаланувчи учун дастлаб уларнинг номидан кўра вазифасини тушуниш фойдалироқ.
Тезкор хотира билан сақлаш қурилмасини адаштирманг. Компьютер ўчирилганда тезкор хотирадаги иш маълумотлари сақланиб қолмайди. Сақлаш қурилмасига ёзилган файллар эса қурилма ўчгандан кейин ҳам қолади. Шу боис ҳужжатни экранда кўриб туриш унинг файл сифатида сақланганини англатмайди.
Масалан, Малика мактаб учун матн ёзди, деб олайлик. У ишини тушунарли ном билан керакли жилдга сақласа, кейин ҳужжатни топиши осон бўлади. Жилд — файлларни тартиблаб жойлаш учун ишлатиладиган жой. Муҳим ишнинг қўшимча нусхасини бошқа сақлаш қурилмасига кўчириш ҳам фойдали: битта нусха йўқолса, иккинчиси қолади.
Буйруқ компьютерга қандай киради, натижа қандай чиқади?
Киритиш қурилмалари компьютерга маълумот ёки буйруқ юборади. Клавиатурада исм ёзиш, сичқонча билан расм танлаш, микрофон орқали овоз ёзиб олиш — буларнинг барчаси маълумот киритишга мисол. Қайси қурилма кераклиги бажармоқчи бўлган ишингизга боғлиқ: овоз ёзиш учун клавиатуранинг ўзи етмайди.
Чиқариш қурилмалари эса компьютер тайёрлаган натижани кўриш ёки эшитишга ёрдам беради. Монитор тасвирни кўрсатади, карнай овоз чиқаради, принтер эса матн ёки расмни қоғозга туширади. Қурилмаларни вазифасига қараб эслаб қолиш уларнинг номини шунчаки ёдлашдан осонроқ.
- Клавиатура: ҳарф, рақам ва белгиларни киритади, айрим буйруқларни бажаришга ёрдам беради.
- Сичқонча: экрандаги кўрсаткични бошқаради, керакли жой ёки буюмни танлашга хизмат қилади.
- Микрофон: овозни компьютерга киритади.
- Монитор: матн, расм ва видеони кўрсатади.
- Карнай ёки қулоқчин: компьютердаги овозни эшиттиради.
- Принтер: электрон ҳужжат ёки тасвирни қоғозга чиқаради.
Ноутбукнинг қисмлари ҳам шундай ишлайдими?
Ноутбук ҳам шу асосий вазифаларни бажаради. Фарқи — унинг экрани, клавиатураси ва асосий ички қисмлари бир корпусга жамланган. Корпус қурилманинг қисмларини тутиб турадиган ташқи қобиқдир. Ноутбукда алоҳида тизим блоки кўринмагани билан, унинг ичида ҳам протсессор, тезкор хотира ва сақлаш қурилмаси бор.
Сичқонча вазифасини кўпинча сенсорли майдонча бажаради: бармоғингизни унинг устида юргизиб, экрандаги кўрсаткични бошқарасиз. Қулай бўлса, алоҳида сичқонча ҳам улашингиз мумкин. Сенсорли экран эса тегинишни қабул қилиб, бир вақтнинг ўзида тасвирни ҳам кўрсатади. Демак, айрим қурилмалар ҳам киритиш, ҳам чиқариш вазифасини бажаради.
Стол усти компьютерими ёки ноутбукми, вазифаларни билиш сизга керакли қурилмани аниқлашга ёрдам беради. Масалан, ёзган матнингизни қоғозда олиш учун принтер керак; уни фақат экранда ўқиш учун эса принтер шарт эмас. Ташқи кўринишга эмас, бажармоқчи бўлган ишингизга қараб фикрланг.
Қизиқарли фактлар
- Мониторни ўчириш билан бутун компьютер ўчмайди: тизим блоки ишлашда давом этиши мумкин.
- Сичқонча одатда буюмни эмас, экрандаги кўрсаткични бошқаради. Буюмни кўчириш учун уни танлаб, тегишли амални бажариш керак.
- Сенсорли экран маълумотни кўрсатади ва бармоқ тегинишини қабул қилади.
- Бир файлнинг нусхаларини турли сақлаш қурилмаларида сақлаш мумкин.
- Клавиатура фақат матн ёзиш учун эмас: унинг тугмалари орқали дастурларга буйруқ ҳам берилади.
Компьютер қисмлари вазифасини мустаҳкамлаш учун оддий кузатиш ўтказинг. Матн ёзиш дастурини очиб, қисқа жумла киритинг ва уни сақланг. Сўнг қайси қурилма орқали ёзганингизни, натижани қаерда кўрганингизни ва файл қаерга сақланганини айтиб беринг. Бунинг учун корпусни очиш ёки ички қисмларга тегиш керак эмас.
Кўп бериладиган саволлар
Тизим блоки билан протсессор бир хилми?
Йўқ, тизим блоки ва протсессор бир хил эмас. Тизим блоки ичида протсессор билан бирга она плата, тезкор хотира ва бошқа қисмлар жойлашади.
Тезкор хотира кўп бўлса, кўпроқ расм сақланадими?
Расмларни сақлаш ҳажми тезкор хотирага эмас, сақлаш қурилмасидаги бўш жойга боғлиқ. Тезкор хотира эса ишлаётган дастурларга керак бўлган маълумотларни вақтинча тутиб туради.
Компьютердан сичқончасиз фойдаланса бўладими?
Ҳа, кўп вазифаларни клавиатура орқали ҳам бажариш мумкин. Ноутбукда сенсорли майдонча ҳам ёрдам беради, лекин қулай бошқариш усули дастурга ва бажараётган ишингизга боғлиқ.
Монитор ишласа, компьютер ҳам ишлаяптими?
Мониторнинг ёқилган бўлиши компьютернинг қолган қисмлари ҳам ишлаётганини билдирмайди. Стол усти компьютерида монитор ва тизим блоки алоҳида қурилмалар бўлгани учун уларнинг ҳолатини алоҳида текшириш керак.