Болалар учун чалғитувчи саволлар шартни диққат билан ўқиш, санаш ва шошилмай хулоса чиқаришга ёрдам беради. Қуйидаги 25 та саволни бутун оила билан ечишингиз мумкин: аввал ўз жавобингизни айтинг, кейин алоҳида бўлимдаги ечим билан солиштиринг. Баъзан ҳисоблашдан олдин битта сўзга эътибор бериш кифоя.
Осон мантиқий саволлар
- Дастурхонда бешта олма бор эди. Сиз улардан иккитасини олдингиз. Сиз нечта олма олдингиз?
- Тўртбурчак хонанинг ҳар бир бурчагида биттадан мушук ўтирибди. Хонада бошқа мушук йўқ. Жами нечта мушук бор?
- Олтита пиёланинг ҳаммаси оғзини пастга қаратиб қўйилган. Малика иккитасини ағдариб, оғзини юқорига қаратди. Энди нечта пиёланинг оғзи юқорига қараган?
- Азиз навбатнинг бошидан учинчи, охиридан эса иккинчи ўринда турибди. Навбатда жами нечта бола бор?
- Бир оилада уч ўғил бор. Уларнинг ҳар бирининг биттадан синглиси бор ва бу айнан битта қиз. Оилада жами нечта фарзанд бор?
- Саватда еттита нок бор эди. Нодира учтасини олди, қолган нокларнинг ҳаммасини Маликага берди. Малика нечта нок олди?
- Югуриш мусобақасида иккинчи ўриндаги иштирокчини қувиб ўтдингиз. Шу пайтда сиз нечанчи ўринга чиқдингиз?
- Бир килограмм пахта билан бир килограмм гуручдан қайси бирининг оғирлиги кўпроқ?
- Қутида саккизта қалам бор эди. Учта қаламдан бошқа ҳаммасини олишди. Қутида нечта қалам қолди?
Ўртача қийинликдаги саволлар
- Беш бола бир қатор турибди. Нодира биринчи, Сардор охирги. Азиз Жасурдан кейин, Маликадан олдин турибди. Азиз нечанчи ўринда?
- Ликопчада ўн иккита конфет бор. Уч бола иккитадан конфет олди. Ликопчада нечта конфет қолди?
- Битта узун қоғоз тасмани тўрт бўлакка ажратмоқчисиз. Ҳар сафар фақат битта бўлакни иккига ажратасиз, бўлакларни устма-уст қўймайсиз. Неча марта ажратиш керак?
- Сонлар қатори 2, 5, 8, 11 тарзида давом этмоқда. Ҳар сафар олдинги сонга 3 қўшилади. Кейинги сон неччи?
- Халтада тўртта қора ва тўртта оқ пайпоқ бор. Ичига қарамасдан, албатта бир хил рангли иккита пайпоқ олиш учун энг камида нечта пайпоқ чиқариш керак?
- Уч қутида фақат олма, фақат нок ва олма-нок аралашмаси бор. Қутиларга шу уч ном ёзилган, лекин барча ёзувлар нотўғри. Устига аралашма деб ёзилган қутидан нок чиқди. Шу қутида нима бор?
- Икки ака-уканинг ёшлари йиғиндиси 18 га тенг. Акаси укасидан 4 ёш катта. Акаси неча ёшда?
- Оғирликлари 2, 3 ва 5 килограмм бўлган учта халта бор. Ҳаммасидан фойдаланиб, уларни оғирлиги тенг икки гуруҳга қандай ажратасиз?
Қийин мантиқий саволлар
- Ўйин донаси нол белгисидан бошлайди. Ҳар юришда аввал 3 катак олдинга, кейин 2 катак орқага силжийди. Аммо 10-катакка етиши билан ўйин тугайди. Дона нечанчи юришда маррага етади?
- Ташқи кўриниши бир хил саккизта шарчадан биттаси бошқаларидан оғирроқ. Қолганларининг оғирлиги тенг. Икки паллали тарозида оғир шарчани албатта топиш учун энг камида неча марта тортиш етади?
- Уч хонали қулф коди 2, 4 ва 6 рақамларидан тузилган, ҳар бир рақам бир марта ишлатилган. Код 400 дан катта, 600 дан кичик ва охирги рақами 2. Код неччи?
- Икки саватда жами 14 та олма бор. Биринчи саватдан иккинчисига 3 та олма ўтказилгач, саватлардаги олмалар сони тенглашди. Дастлаб биринчи саватда нечта олма бўлган?
- Тўрт бола учрашди. Ҳар бири қолганларнинг ҳар бири билан бир мартадан қўл бериб кўришди. Жами нечта қўл бериб кўришиш бўлди?
- Қизил, кўк ва сариқ рангли учта ўйинчоқ уй ёнма-ён турибди. Қизил уй четда эмас. Кўк уй сариқ уйнинг чап томонида. Чапдан ўнгга уйларнинг тартиби қандай?
- Жасурнинг ёши Маликанинг ёшидан икки баравар катта. Олти йилдан кейин уларнинг ёшлари йиғиндиси 30 бўлади. Малика ҳозир неча ёшда?
- Дафтарнинг саҳифалари 1 дан 30 гача рақамланган. Ҳар бир саҳифа рақами бир марта ёзилган бўлса, жами нечта рақам белгиси ишлатилган?
Жавоблар ва ечимлар
Жавобни текширганда фақат натижага қараманг. Ўзингиз танлаган йўлни ҳам тушунтириб кўринг: тўғри жавоб тасодифан чиқиши мумкин, изоҳ эса фикрингизни текширишга ёрдам беради.
- Иккита олма. Савол дастурхонда қанча олма қолганини эмас, сиз нечта олма олганингизни сўраяпти.
- Тўртта мушук. Тўртбурчак хонада тўртта бурчак бор, ҳар бирида биттадан мушук ўтирибди.
- Иккита пиёла. Фақат ағдарилган икки пиёланинг оғзи юқорига қарайди; қолган тўрттаси аввалги ҳолатида қолади.
- Тўртта бола. Азизнинг олдида икки бола, орқасида эса бир бола бор. Азизнинг ўзини ҳам қўшсак, жами тўрт бола чиқади.
- Тўртта фарзанд. Уч ака-уканинг синглиси битта қиз бўлгани учун уни уч марта санамаймиз.
- Тўртта нок. Етти нокдан учтаси олинса, тўрттаси қолади. Қолганларнинг ҳаммасини Малика олган.
- Иккинчи ўрин. Сиз иккинчи иштирокчининг ўрнини эгалладингиз, биринчи иштирокчи эса ҳали олдинда.
- Оғирлиги тенг. Иккаласи ҳам бир килограммдан. Пахтанинг кўпроқ жой эгаллаши унинг бу шартдаги оғирлигини ўзгартирмайди.
- Учта қалам. “Учта қаламдан бошқа ҳаммаси” дегани айнан учта қалам олинмаганини билдиради.
- Учинчи ўринда. Биринчи ва охирги жой банд, ўртадаги уч жойга эса Жасур, Азиз ва Малика шу тартибда туради.
- Олтита конфет. Уч бола иккитадан олса, жами олтита конфет олади. Ўн иккидан олтини айирсак, олти қолади.
- Уч марта. Ҳар бир ажратиш бўлаклар сонини биттага оширади. Битта бўлакдан тўрттага етиш учун учта шундай қадам керак.
- 14. Шартга кўра, олдинги сонга уч қўшамиз: 11 + 3 = 14.
- Учта пайпоқ. Дастлабки икки пайпоқ ҳар хил рангда чиқиши мумкин. Учинчи пайпоқ эса улардан бирининг рангига албатта мос келади.
- Фақат нок бор. Аралашма ёзуви нотўғри бўлгани учун бу қутида аралаш мева йўқ. Ундан нок чиққан экан, у фақат нок солинган қути.
- Акаси 11 ёшда. Йиғиндидан ёшлар фарқини айирсак, 18 − 4 = 14, яъни уканинг икки баравар ёши чиқади. Укаси 7, акаси эса 11 ёшда.
- 5 килограммли халта бир гуруҳда, 2 ва 3 килограммли халталар иккинчисида. Икки кичик халтанинг умумий оғирлиги 5 килограммга тенг.
- Саккизинчи юришда. Дастлабки етти юришнинг ҳар бири донани бир катак олдинга олиб боради ва у 7-катакка келади. Саккизинчи юришда уч катак олдинга силжиб, маррага етади ва ортга қайтмайди.
- Икки марта. Аввал учтадан шарчани тортинг: бир палла оғир келса, ўша учликдан иккитасини солиштиринг; улар тенг чиқса, учинчиси оғир. Дастлабки тортишда паллалар тенг бўлса, четда қолган икки шарчани ўзаро тортинг.
- 462. Берилган оралиқ сабаб юзлар хонасида 4 туради, охирида эса 2 бор. Қолган 6 рақами ўнлар хонасига тушади.
- 10 та олма. Кўчиришдан кейин ҳар бир саватда еттитадан олма бўлади. Биринчи сават учта олма берган, демак, унда аввал ўнта бўлган.
- Олтита. Биринчи бола қолган уч бола билан, иккинчиси ҳали саналмаган икки бола билан, учинчиси эса охирги бола билан кўришади. Ҳисоб: 3 + 2 + 1 = 6.
- Кўк, қизил, сариқ. Қизил уй четда бўлмаса, ўртада туради. Кўк уй сариқдан чапда бўлиши учун чап четга жойлашади.
- Малика 6 ёшда. Олти йилда иккаласининг ёшлари йиғиндиси 12 га ортади, демак, ҳозирги йиғинди 18. Маликанинг ёшини бир улуш десак, Жасурники икки улуш: 18 ни учга бўлсак, 6 чиқади.
- 51 та рақам белгиси. 1 дан 9 гача бўлган саҳифаларга тўққизта белги кетади. 10 дан 30 гача 21 та саҳифа бор: 21 × 2 + 9 = 51.
Болалар учун чалғитувчи саволлар билан оилавий машқ
Навбат билан биттадан савол ўқинг. Жавоб бераётган кишининг гапини бўлмай, аввал қандай фикрлаганини эшитинг; кейин шартдаги қайси сўз ёки сон унга ёрдам берганини муҳокама қилинг. Мақсад кимнидир чалғитиб кулиш эмас, масалани бирга тушуниш бўлсин.
Мантиқий фикрлашни қандай ривожлантириш мумкин
- Шартни ўз сўзингиз билан айтинг. Бола саволни қайта тушунтирса, нимани топиш кераклигини аниқроқ ажратади.
- Буюмлар билан текширинг. Қаламлар, қоғоз доиралар ёки ўйинчоқлар ёрдамида санаш ва гуруҳлашни кўрсатиш мумкин.
- Дарҳол жавоб берманг. Ота-она тайёр ечим ўрнига “Нима маълум?” ёки “Нимани топмоқчисан?” деб йўналтирсин.
- Хатони бирга изланг. Жавоб мос келмаса, бутун ҳисобни ўчиришдан олдин қайси қадамда шартдан четга чиқилганини топинг.
- Шартни ўзгартириб кўринг. Масалан, олмалар сонини алмаштириб, ўша ечиш йўли янги саволда ҳам ишлашини текширинг.
Кейинги машқ учун болага битта савол танлатинг ва жавобини буюмлар ёки чизма билан тушунтиришни таклиф қилинг.
Кўп бериладиган саволлар
Бу саволларни кичик болалар билан ҳам ечса бўладими?
Ҳа, осон бўлимдаги санашга доир саволлардан бошлашингиз мумкин. Бола матнни ҳали мустақил ўқимаса, шартни овоз чиқариб ўқинг ва буюмлар билан кўрсатинг.
Бола чалғитувчи саволга нотўғри жавоб берса, нима қилиш керак?
Уни койимасдан, саволни яна бирга ўқинг. “Қанча қолди?” билан “Нечта олдингиз?” каби фарқларни боланинг ўзи пайқашига имкон беринг.
Жавобларни қачон кўрсатган маъқул?
Аввал бола жавобини ва унинг сабабини айтсин, шундан кейин ечимни очинг. Қийналса, тайёр жавобни беришдан олдин шартдаги керакли маълумотга эътиборини қаратинг.