Адабиёт заковат саволлари бутун оила, мактаб ўқувчилари ва китобсеварлар учун мўлжалланган: саволлар адабий тушунчаларни таниш ҳамда матндаги белгиларни пайқашга ундайди. Жамоаларга бўлиниб ўйнанг, ҳар бир тўғри жавобга келишилган баллни беринг. Жавоблар рўйхатини ўйин тугагунча фақат бошловчи кўрсин.
Адабиёт заковат саволлари
Саволлар осондан қийинга қараб жойлашган. Дастлаб таниш атамаларни эслайсиз, кейин тасвир ва суҳбат шаклларини ажратасиз, охирги турда эса бадиий ифода ҳамда воқеалар қурилишига эътибор берасиз.
1-тур: осон саволлар
- Шеър мисралари охирида келиб, оҳанг жиҳатидан бир-бирига мос тушадиган сўзлар уйғунлиги нима дейилади?
- Шеърнинг алоҳида ёзилган бир қатори адабиётда қандай атама билан аталади?
- Шеърдаги бир неча мисра мазмун ва оҳанг жиҳатидан бирлашиб, қандай бўлакни ҳосил қилади?
- Сеҳрли буюмлар ва хаёлий воқеалар учрайдиган, кўпинча яхшиликнинг ғалабаси билан тугайдиган халқ оғзаки ҳикояси қайси жанрга киради?
- Ҳаётий тажрибани қисқа, лўнда ва тугалланган ҳукм тарзида ифодаловчи халқ оғзаки ижоди намунаси нима дейилади?
- Нарсанинг номини айтмай, белгиларини яширин тасвирлаб, унинг нима эканини топишга ундайдиган жанр қандай аталади?
- Ҳайвонлар ёки буюмлар орқали инсон хулқини кўрсатадиган, одатда ибратли хулоса берадиган кичик асар қайси жанрга мансуб?
- Шеър яратадиган ижодкорни, унинг ёзган асарлари жанрига қараб, қандай атаймиз?
- Ҳикоя, қисса ва роман каби насрий бадиий асарларни яратадиган ижодкор қандай аталади?
- Ижодкор асарларини ўз исмидан бошқа танланган адабий ном билан имзоласа, бу ном нима дейилади?
2-тур: ўртача саволлар
- Шеърий мисраларга бўлинмай, одатий гап ва хатбошилар билан ёзиладиган адабий нутқ шакли нима дейилади?
- Асарда тоғ, боғ, дала ёки осмон каби табиат манзараларининг тасвири қандай адабий атама билан аталади?
- Қаҳрамоннинг юзи, қомати, кийими ва бошқа ташқи белгиларини тасвирлаш адабиётда нима дейилади?
- Асардаги икки қаҳрамоннинг навбатма-навбат гаплашиши қандай нутқ шаклини ҳосил қилади?
- Қаҳрамоннинг бошқа кишига навбат бермай, ўз ўйлари ёки кечинмаларини кенг баён этиши қандай нутқ шакли?
- Ҳикоя ёки шеърнинг бошида туриб, уни бошқа асарлардан номи орқали ажратиб турадиган қисм нима дейилади?
- Бадиий асардаги ўзаро боғланган воқеалар тизими адабиётда қандай атама билан юритилади?
- Бир тилдаги асарни мазмуни ва бадиий ифодасини сақлашга интилиб, бошқа тилга ўгириш нима дейилади?
- Муаллиф ўз ҳаёт йўлини ўзи ёзиб баён қилган асар қандай аталади?
- Драматик асарда қавс ичида берилиб, қаҳрамон ҳаракати ёки саҳна ҳолатини тушунтирадиган муаллиф изоҳи нима дейилади?
3-тур: қийин саволлар
- Ўзимиз тузган «Япроқ қайиқдек сузди» жумласида япроқни қайиққа қиёслаш қайси бадиий воситага мисол бўлади?
- «Шамол деразамни тақиллатди» деган тасвирда табиат ҳодисасига инсонга хос ҳаракат берилган. Бу қандай бадиий восита?
- «Сени минг йил кутдим» деган ифодада кутиш муддати атайлаб ҳаддан ортиқ кучайтирилган. Бу восита нима дейилади?
- Ёруғлик билан зулматни ёки қувонч билан қайғуни қарама-қарши қўйиб тасвирлаш қандай бадиий санъатга мисол бўлади?
- Муаллиф бир сўзни таъсирни кучайтириш учун атайлаб қайта-қайта қўлласа, қайси бадиий воситадан фойдаланади?
- Асарда илгари сурилган асосий фикр, яъни муаллиф ўқувчига етказмоқчи бўлган етакчи қараш нима дейилади?
- Асарда нима ҳақида сўз бораётганини билдирадиган, унда тасвирланган ҳаётий масалалар доираси қандай аталади?
- Воқеалар ривожига туртки бериб, асардаги асосий зиддиятнинг бошланишини кўрсатадиган сюжет қисми нима дейилади?
- Асардаги зиддият энг кескин ҳолатга етиб, воқеалар таранглиги чўққига чиқадиган нуқта қандай аталади?
- Асарнинг асосий зиддияти қандай якун топгани аён бўладиган сюжет қисми нима дейилади?
Жавоблар
Жавоблар саволлар тартибида берилган. Бошловчи уларни овоз чиқариб ўқишдан олдин барча жамоаларнинг жавоб варақаларини йиғиб олсин.
- Қофия.
- Мисра.
- Банд.
- Эртак.
- Мақол.
- Топишмоқ.
- Масал.
- Шоир.
- Ёзувчи.
- Тахаллус.
- Наср.
- Пейзаж.
- Портрет.
- Диалог.
- Монолог.
- Сарлавҳа.
- Сюжет.
- Таржима.
- Автобиография.
- Ремарка.
- Ташбеҳ.
- Жонлантириш.
- Муболаға.
- Тазод.
- Такрор.
- Ғоя.
- Мавзу.
- Тугун.
- Кулминация.
- Ечим.
Викторинани қандай ўтказиш мумкин
- Жамоаларни аралаш тузинг. Оилада болалар ва катталар бирга қатнашсин. Синфда эса фақат адабиётга қизиқадиган ўқувчиларни бир жамоага йиғмай, кучларни тенгроқ тақсимланг.
- Жавоб вақтини олдиндан келишинг. Масалан, осон саволга ярим дақиқа, қийинига бир дақиқа ажратинг. Бошловчи саволни тўлиқ ўқиб бўлгач, вақтни санай бошласин.
- Балл тартибини ёзиб қўйинг. Осон турдаги жавобга бир, ўртача турдагига икки, қийин турдагига уч балл беришингиз мумкин. Бу ўйин учун таклиф; хоҳласангиз, барча саволларни тенг баҳоланг.
- Дарс ва оилавий ўйинни фарқланг. Дарсда ҳар турдан сўнг хатолар сабабини муҳокама қилинг. Уйда кичик иштирокчиларга саволни қайта ўқиб беринг, аммо жавобни билдириб қўядиган ишоралардан сақланинг.
- Оддий соврин танланг. Хатчўп, дафтар ёки кейинги ўйин мавзусини танлаш имконияти етарли. Фақат ғолибни эмас, яхши изоҳ берган ва жамоадошини тинглаган иштирокчини ҳам эътироф этинг.
Жавобларни текширишда нимага қараш керак?
Атаманинг маъноси тўғри англанганига қаранг. Масалан, иштирокчи «ташбеҳ» ўрнига «ўхшатиш» деса, уни мазмунан тўғри жавоб сифатида қабул қилинг; бундай тенг маъноли жавоблар ҳақидаги қоидани ўйиндан олдин айтинг.
Баҳс туғилса, жамоани дарров хато деб чиқарманг. Ундан жавобини саволдаги белги билан тушунтиришни сўранг: бу усул тахмин билан тушуниб берилган жавобни ажратишга ёрдам беради.
Кўп бериладиган саволлар
Адабиёт заковат саволлари қайси ёшдагиларга мос?
Тўплам бутун оила учун, лекин охирги тур адабий атамалар билан таниш иштирокчиларга қулайроқ. Кичик болалар билан аввал осон турни ўтказинг, қолган саволларни эса катталар ёрдамида муҳокама қилинг.
Барча саволларни бир ўтиришда бериш шартми?
Йўқ, ҳар бир турни алоҳида ўйин сифатида ўтказишингиз мумкин. Дарс вақти чекланган бўлса, бир турдан фойдаланинг ва жавобларни изоҳлашга ҳам вақт қолдиринг.
Қийин саволга ҳеч бир жамоа жавоб тополмаса, нима қилиш керак?
Жавобни очинг ва саволдаги қайси белги унга олиб боришини бирга аниқланг. Кейин иштирокчилардан шу тушунчага мос ўз мисолини тузишни сўранг, аммо уни ўтказиб юборилган савол учун баллга айлантирманг.