Фонетика тести нутқ товушлари, ҳарфлар ва бўғинлар ҳақидаги билимингизни текширадиган 20 та саволдан иборат. Саволлар 10–16 ёшдаги мактаб ўқувчилари ҳамда билимини янгиламоқчи бўлган катталарга мос. Ҳар саволдан битта жавобни танланг, натижангизни эса барча топшириқларни бажаргач, жавоблар бўлимидан текширинг.
Фонетика тести: товуш ва ҳарф бўйича тест саволлари
Дастлаб асосий тушунчаларни ажратинг. Жавобларни дафтарга ҳарф билан ёзиб боринг: шунда текшираётганда қайси саволда адашганингизни осонгина топасиз.
- Фонетика тилнинг қайси томонини ўрганади?
А) Нутқ товушларини
Б) Сўзларнинг маъносини
C) Гап бўлакларини
Д) Сўз туркумларини - Товушга мос таърифни топинг.
А) Товушни ёзамиз ва кўрамиз.
Б) Товушни талаффуз қиламиз ва эшитамиз.
C) Товуш фақат ёзма матнда учрайди.
Д) Товуш гап охирига қўйиладиган белгидир. - Ҳарф нима вазифани бажаради?
А) Гапнинг тугаганини билдиради.
Б) Сўзнинг маъносини изоҳлайди.
C) Нутқ товушини ёзувда ифодалайди.
Д) Гапдаги сўзларни санайди. - Фақат унли товушлар берилган қаторни белгиланг.
А) а, б, и
Б) м, о, у
C) э, к, о’
Д) а, о, и - Қайси қатордаги товушларнинг барчаси ундош?
А) б, а, к
Б) б, д, к
C) о, д, м
Д) с, у, т - Берилган товушлардан унлисини топинг.
А) у
Б) в
C) з
Д) р - Ундош товушни белгиланг.
А) э
Б) о’
C) а
Д) м
Ўрта босқич: товушларни таққосланг
Бу босқичда товушнинг қандай ҳосил бўлишига эътибор беринг. Ўхшаш туюлган товушларни навбат билан талаффуз қилиб кўринг, лекин жавобни танлашда фақат ҳарфнинг шаклига суянманг.
- Унли товуш талаффузида ҳаво оғиз бўшлиғидан қандай ўтади?
А) Лаблар тўлиқ юмилгач ўтади.
Б) Тил тишларга тегиб, йўлни тўсгач ўтади.
C) Тўсиққа учрамай ўтади.
Д) Фақат бурун орқали ўтади. - Ундош товуш ҳосил бўлишига хос белгини топинг.
А) Ҳаво оқими тўсиққа учрайди.
Б) Ҳаво оғиз бўшлиғидан тўсиқсиз ўтади.
C) Ҳар бир ундош алоҳида бўғин ҳосил қилади.
Д) Ундошни талаффуз қилиш учун ёзув зарур. - Б товушининг жарангсиз жуфти қайси?
А) д
Б) з
C) г
Д) п - Т товушига мос жарангли жуфтни белгиланг.
А) б
Б) д
C) з
Д) в - С ва қайси товуш жарангсиз-жарангли жуфтлик ҳосил қилади?
А) м
Б) л
C) з
Д) р - Фақат жарангсиз ундошлар қатнашган қаторни топинг.
А) б, т, к
Б) п, д, к
C) п, т, г
Д) п, т, к - Барча товушлари жарангли ундош бўлган қаторни белгиланг.
А) п, д, г
Б) б, т, г
C) б, д, г
Д) б, д, к
Мураккаброқ босқич: сўзларни таҳлил қилинг
Энди товушларни сўз ичида ажратинг. Санашдан олдин сўзни одатдаги талаффузда айтинг; ёзувдаги белгилар сони билан эшитиладиган товушлар сонини аралаштирманг.
- Она сўзида нечта унли товуш бор?
А) Иккита
Б) Битта
C) Учта
Д) Тўртта - Китоб сўзи бўғинларга тўғри ажратилган жавобни топинг.
А) кит-об
Б) ки-тоб
C) к-итоб
Д) кито-б - Мактаб сўзида нечта товуш бор?
А) Тўртта
Б) Бешта
C) Олтита
Д) Еттита - Шаҳар сўзининг талаффузида нечта товуш бор?
А) Учта
Б) Тўртта
C) Олтита
Д) Бешта - Чой сўзининг бошидаги битта ундош товуш ёзувда қандай ифодаланган?
А) ц ҳарфи билан
Б) ч ҳарфлар бирикмаси билан
C) ҳ ҳарфи билан
Д) ш ҳарфлар бирикмаси билан - Оила сўзи неча бўғиндан иборат?
А) Уч бўғиндан
Б) Икки бўғиндан
C) Бир бўғиндан
Д) Тўрт бўғиндан
Тўғри жавоблар
Ҳар бир мос жавоб учун бир балл ёзинг. Хато чиққан саволнинг изоҳини ўқигач, унга қайтиб, тўғри вариантни нима учун танлаш кераклигини ўз сўзингиз билан тушунтиринг.
- А) Нутқ товушларини — фонетика товушлар, уларнинг ҳосил бўлиши ва хусусиятларини ўрганади.
- Б) Товушни талаффуз қиламиз ва эшитамиз — у оғзаки нутққа тегишли, ёзувда эса ҳарфлар билан ифодаланади.
- C) Нутқ товушини ёзувда ифодалайди — ҳарф товушнинг ёзма белгиси бўлиб, уни кўрамиз ва ёзамиз.
- Д) а, о, и — бу қатордаги учала товуш ҳам унли бўлиб, улар талаффузида ҳаво тўсиққа учрамайди.
- Б) б, д, к — бу товушларнинг барчаси ундош, қолган қаторларнинг ҳар бирида эса унли бор.
- А) у — унли товуш, қолган в, з ва р товушлари эса ундошлардир.
- Д) м — ундош товуш, чунки уни талаффуз қилганда ҳаво оқими оғиз бўшлиғида тўсиққа учрайди.
- C) Тўсиққа учрамай ўтади — унли товушлар талаффузида ҳаво оқими оғиз бўшлиғидан эркин чиқади.
- А) Ҳаво оқими тўсиққа учрайди — ундош товушлар ҳосил бўлишида нутқ аъзолари ҳаво йўлида тўсиқ ҳосил қилади.
- Д) п — б ва п жуфтлигида б жарангли, яъни овоз қатнашадиган, п эса жарангсиз, яъни овоз қатнашмайдиган ундошдир.
- Б) д — т товушининг жарангли жуфти бўлиб, бу икки товуш овознинг қатнашиши билан фарқланади.
- C) з — с товушининг жарангли жуфти, чунки з талаффузида овоз қатнашади, с талаффузида эса қатнашмайди.
- Д) п, т, к — учаласи ҳам жарангсиз ундош бўлиб, уларнинг талаффузида овоз эмас, шовқин қатнашади.
- C) б, д, г — учала ундош талаффузида ҳам овоз қатнашгани учун улар жарангли ундошлардир.
- А) Иккита — она сўзидаги о ва а унли, н эса ундош товушдир.
- Б) ки-тоб — сўз икки бўғиндан тузилган ва ҳар бир бўғинда биттадан унли бор.
- C) Олтита — мактаб сўзида м, а, к, т, а, б товушлари кетма-кет келади.
- Д) Бешта — шаҳар сўзидаги ш битта товушни билдиради, ундан кейин а, ҳ, а, р товушлари келади.
- Б) ч ҳарфлар бирикмаси билан — чой сўзининг бошида икки ҳарф биргаликда битта ундош товушни ифодалайди.
- А) Уч бўғиндан — оила сўзи о-и-ла тарзида бўлинади, чунки унда учта унли товуш бор.
Натижангизни баҳоланг
Қуйидаги чегаралар шу машқ учун тавсия этилган: улар мактабдаги расмий баҳонинг ўрнини босмайди. Фонетика тестини текширганда фақат жами баллга эмас, хатолар қайси бўлимда тўпланганига ҳам қаранг.
- 0–7 та тўғри жавоб — асосларни такрорлаш босқичи. Товуш ва ҳарф фарқидан бошланг, кейин унли ҳамда ундошларни алоҳида ёзиб машқ қилинг.
- 8–14 та тўғри жавоб — билимлар шаклланмоқда. Жарангли-жарангсиз жуфтлар ва бўғинга ажратиш саволларини қайта ишлаб, жавобингизни овоз чиқариб изоҳланг.
- 15–20 та тўғри жавоб — яхши тайёргарлик. Хато ёки иккиланиш бўлган саволларни ажратинг, сўнг уларга ўхшаш мисолларни таниш сўзлардан тузинг.
Кейинги машқ учун дафтарингизга учта таниш сўз ёзинг ва ҳар бирининг унли товушлари ҳамда бўғинларини мустақил белгиланг.
Кўп бериладиган саволлар
Бу тестни қайси ёшдагилар ечиши мумкин?
Тест 10–16 ёшдаги ўқувчилар ва фонетика асосларини такрорламоқчи бўлган катталарга мос. Мавзуни энди ўрганаётган бола дастлабки бўлимдан бошлаб, кейинги саволларга катталар кўмагида ўтиши мумкин.
Ш ва ч қатнашган сўзларда товушларни қандай санайман?
Ш ва ч бирикмаларининг ҳар бири битта ундош товушни ифодалайди. Масалан, шаҳар сўзини санаётганда ш ни с ва ҳ сифатида алоҳида иккита товушга ажратмайсиз.
Хато қилган саволларимни қандай такрорласам бўлади?
Аввал жавоб изоҳини ўқинг, сўнг уни ёпиб, саволни қайта ечинг. Масалан, бўғинларда адашган бўлсангиз, она, китоб ва оила сўзларини айтиб, ҳар биридаги унлиларни ажратинг.