Компьютер саводхонлиги — компьютерда керакли ишни бажариш, файлларни тартибда сақлаш ва интернетдан эҳтиёткор фойдаланиш кўникмасидир. Уни нолдан ўрганиш учун қурилмаларни танишдан бошланг, кейин матн ёзиш, ҳужжат сақлаш ва маълумот қидиришга ўтинг. Қуйидаги режа ҳар бир босқични оддий машқ билан ўзлаштиришга ёрдам беради.
Компьютер саводхонлиги нимадан бошланади?
Дастлаб компьютернинг асосий қисмларини таниб олинг. Экран маълумотни кўрсатади, клавиатура матн киритади, сичқонча эса экрандаги белгиларни танлашга ёрдам беради. Ноутбукда сичқонча вазифасини бармоқ билан бошқариладиган сенсорли майдонча ҳам бажаради. Ҳаммасини бирдан ёдлаш шарт эмас: қурилмани ишлатган сари номлари ҳам эсда қолади.
Кейинги қадам — дастур ойнасини бошқариш. Дастур муайян вазифани бажарадиган восита: бири матн ёзади, бошқаси расм очади. Ойна эса шу дастур экранда кўринадиган жойдир. Уни очиш, кичрайтириш, яна экранга чиқариш ва ёпишни машқ қилинг. Ойнани кичрайтириш билан ёпиш бир хил эмас: кичрайган дастур ишлашда давом этади.
- Сичқонча кўрсаткичини керакли белги устига олиб боринг ва уни танланг.
- Бирор дастурни очиб, ойнасини кичрайтиринг ва қайта очинг.
- Клавиатурада исмингизни ёзинг, хато ҳарфни ўчиринг ва қайта киритинг.
- Иш тугагач, компьютерни менюдаги ўчириш буйруғи орқали ўчиринг.
Нотаниш тугмани босишдан олдин унинг ёнидаги ёзувни ўқинг. Айрим тугмалар устида кўрсаткични бироз ушлаб турсангиз, вазифасини тушунтирадиган қисқа ёзув чиқади. Машқ учун муҳим ҳужжатни эмас, алоҳида яратилган оддий файлни ишлатинг.
Файл ва папкаларни қандай тартибга соласиз?
Файл — компьютерда ном билан сақланган маълумот: матн, расм ёки бошқа ҳужжат. Папка эса файлларни бир жойга жамлайди. Уни мактаб сумкасидаги алоҳида бўлимга ўхшатиш мумкин: дафтарлар бир жойда, қаламлар бошқа жойда турса, кераклисини тез топасиз. Компьютерда ҳам шу тартиб ёрдам беради.
Ўзингиз учун машқ папкасини яратинг. Унинг ичида матнлар ва расмлар учун алоҳида папкалар очишингиз мумкин. Файлга мазмунини билдирадиган ном қўйинг: масалан, Она тили машқи номи Янги ҳужжат номидан тушунарлироқ. Кейин файлни бошқа папкага кўчиринг ва қаерга тушганини текширинг.
- Нусхалаш: файлнинг яна бир нусхасини яратади, асл файл ўз жойида қолади.
- Кўчириш: файлни олдинги жойидан бошқа жойга олиб ўтади.
- Номини ўзгартириш: файлга янги ном беради, унинг ичидаги матнни ўзгартирмайди.
- Ўчириш: файлни олиб ташлайди; керакли ҳужжат эканини олдиндан текширинг.
Сақлаш ойнаси очилганда фақат файл номига қараманг. Қайси папка танланганини ҳам текширинг, акс ҳолда ҳужжат сақланади-ю, кейин уни топиш қийинлашади. Муҳим файлнинг қўшимча нусхасини бошқа ишончли жойда сақлашни одат қилинг. Нусха очилишини ҳам текшириб қўйинг.
Матн ёзишни қайси машқлар билан ўрганиш осон?
Қисқа матндан бошланг. Масалан, мактаб учун керакли буюмлар рўйхатини ёки оилавий сайр режасини ёзинг. Аввал ҳарфларни топиш ва хатони тузатишга эътибор беринг. Тезликни қувиш шарт эмас: ўқишга қулай, тўғри матн тайёрлаш фойдалироқ.
Сўнг матннинг кўринишини тартибга келтиринг. Сарлавҳани ажратинг, гапларни абзатсларга бўлинг, ҳақиқий санаш керак бўлса рўйхат яратинг. Ҳар бир сўзни турли рангга бўяш ўрнига, бир хил тартибни сақланг. Ўзбекча матнда о’, ғ ва тутуқ белгиси бор сўзларни ҳам машқ қилинг: ўқувчи, ғоя, маълумот.
Тайёр ҳужжатни сақланг, ёпинг ва қайта очинг. Бу оддий текширув матнингиз керакли жойда сақланганини кўрсатади. Кейин бир гапни ўзгартириб, яна сақланг. Масалан, машқдаги Азиз дастлаб буюмлар рўйхатини ёзади, кейин унга дафтар қўшади ва ҳужжатни қайта очиб, ўзгариш қолганини текширади.
Интернетдан қандай фойда олиш ва эҳтиёт бўлиш мумкин?
Браузер — интернетдаги саҳифаларни очадиган дастур. Қидирув тизими эса керакли саҳифаларни топишга ёрдам беради. Сўровни аниқ ёзинг: ўсимлик деб қидириш ўрнига, ўсимлик барги вазифаси деб ёзсангиз, мавзуга яқинроқ натижаларни топасиз. Натижадаги сарлавҳа билан чекланмай, саҳифадаги тушунтиришни ҳам ўқинг.
Топилган ҳар бир гапни дарров тўғри деб қабул қилманг. Матнни ким ёзгани, қачон янгилангани ва фикрига қандай асос келтиргани кўринадими, текширинг. Мактаб топшириғи учун маълумот изласангиз, уни дарсликдаги тушунтириш билан солиштиринг. Бир хил гапнинг кўп сайтда такрорланиши унинг ростлигини ўз-ўзидан исботламайди.
- Парол, яъни ҳисобингизга кириш учун махфий белгилар кетма-кетлигини бошқаларга берманг.
- Хабарда келган тасдиқлаш кодини бегона кишига айтманг.
- Кутилмаган ҳавола ёки файлни очишдан олдин уни ким ва нима учун юборганини текширинг.
- Бегона қурилмада шахсий ҳисобингиздан фойдалансангиз, иш тугагач ундан чиқинг.
- Юклаш, яъни файлни интернетдан қурилмага олиш зарур бўлса, ишончли манбани танланг.
Шубҳали хабар шоширишга уриниши мумкин. Масалан, дарҳол тугмани босишни ёки махфий маълумот юборишни талаб қилса, тўхтаб текширинг. Бола бундай вазиятда ота-онаси ёки ўқитувчисидан ёрдам сўраши мумкин. Тушунмаган ойнани ёпиб, маслаҳат олиш — эҳтиёткор қарор.
Ўрганиш режасини қандай тузиш керак?
Ҳар бир машғулотга битта аниқ вазифа танланг. Компьютерни ўрганаман деган мақсад жуда кенг; матн ёзиб, керакли папкага сақлайман деган вазифани эса текшириш осон. Компьютер саводхонлиги мунтазам амалиёт билан ривожланади. Фақат кўрсатмани томоша қилиш эмас, амалларни ўзингиз бажариш ҳам зарур.
- Қурилмани бошқаринг. Дастурни очинг, ойналар орасида ўтинг ва ишни тугатинг.
- Файлларни тартибланг. Папка яратинг, ҳужжатни сақланг, нусхаланг ва қайта топинг.
- Матн тайёрланг. Қисқа эълон ёзинг, хатоларни тузатинг ва сарлавҳани ажратинг.
- Маълумот изланг. Мактаб мавзусига оид савол тузинг, натижаларни ўқинг ва солиштиринг.
- Мустақил топшириқ бажаринг. Ўрганган амалларни бирлаштириб, тайёр ҳужжат яратинг.
Кейинги босқичга олдинги вазифани кўрсатмасиз бажара олганингизда ўтинг. Қийин жойларини дафтарга қисқа ёзиб боринг: масалан, файл сақланган папкани текшириш. Ёрдам сўраганда ҳам аниқ савол беринг. Ишламаяпти дейиш ўрнига, қайси амални бажарганингизни ва экранда нима чиққанини тушунтиринг.
Қизиқарли фактлар
- Клавиатура фақат матн ёзмайди: унинг тугмалари ёрдамида айрим буйруқларни ҳам бажариш мумкин.
- Бир хил номли файллар турли папкаларда сақланиши мумкин.
- Интернет бўлмаса ҳам, қурилмага ўрнатилган кўплаб дастурларда ишлаш мумкин.
- Файл номини ўзгартириш унинг ичидаги маълумотни қайта ёзмайди.
- Матн муҳаррири — матн ёзиш ва таҳрирлаш дастури; унда хато ёзилган гапни бутун ҳужжатни қайтадан кўчирмасдан тузатиш мумкин.
Ўзингизни текшириш учун кичик топшириқ бажаринг: маҳалладаги китоб алмашиш учрашувига қисқа эълон ёзинг, уни алоҳида папкага сақланг ва қайта очинг. Сўнг файлнинг нусхасини яратинг. Қайси қадамда қийналсангиз, кейинги машқни айнан ўша амалдан бошланг.
Кўп бериладиган саволлар
Компьютерни телефондан ўрганиш мумкинми?
Телефонда тушунтиришларни ўқиш ва кўрсатмаларни кўриш мумкин, лекин компьютердаги амалий машқнинг ўрнини тўлиқ босмайди. Сичқонча, клавиатура ва файллар билан ишлашни ўрганиш учун компьютерда ҳам машқ қилинг.
Ўрганиш учун интернет доим керакми?
Йўқ, матн ёзиш, папка яратиш ва файлларни тартиблаш каби машқларни интернетсиз ҳам бажариш мумкин. Бунинг учун керакли дастур қурилмада ўрнатилган бўлиши лозим.
Компьютер саводхонлигини ўрганиш учун инглиз тилини билиш шартми?
Бошлаш учун инглиз тилини билиш шарт эмас. Тушунарли тилдаги дастурдан фойдаланинг, тез-тез учрайдиган тугмалар вазифасини эса амалда ўрганиб боринг.
Хато қилиб файлни ўчирсам нима қиламан?
Аввал ўчирилган файллар сақланадиган саватчани текширинг: файл у ерда бўлса, уни қайтариш буйруғидан фойдаланишингиз мумкин. Ҳар бир ўчирилган файл саватчага тушмайди, шунинг учун муҳим ҳужжатларнинг қўшимча нусхасини сақланг.