Протсессор — компьютер ёки телефонда дастур буйруқларини бажарадиган, ҳисоб-китоб қиладиган ва маълумотларни қайта ишлайдиган асосий қурилма. У иловаларни ишлатиш, матн ёзиш, расм очиш ва бошқа вазифаларни бажариш учун керак. Унинг хотирадан фарқини тушунсангиз, қурилма танлашда ҳам, нега секин ишлаётганини англашда ҳам камроқ адашасиз.
Протсессор қандай вазифани бажаради?
Компьютер ичидаги ҳар бир қисмнинг ўз вазифаси бор. Экран тасвирни кўрсатади, клавиатура ёзганингизни киритади, ҳисоблаш қурилмаси эса дастур берган кўрсатмаларни бажаради. Уни топшириқ билан ишлайдиган ёрдамчига ўхшатиш мумкин. Фақат бу ёрдамчи инсон каби фикрламайди: у олдиндан белгиланган буйруқлар асосида ишлайди.
Буйруқ деганда қурилма бажариши керак бўлган содда кўрсатма тушунилади. Масалан, қийматларни қўшиш, уларни солиштириш ёки натижага қараб кейинги амални танлаш шундай кўрсатмалардир. Сиз экранда тайёр расм ёки жадвални кўрасиз. Ичкарида эса дастурдаги вазифа кўплаб содда амаллар орқали бажарилади.
Буни мактабдаги масала билан тасаввур қилинг. Ўқувчи аввал берилганларни ўқийди, кейин керакли амалларни бажариб, жавобни ёзади. Ҳисоблаш қисми ҳам маълумот ва буйруқлар билан ишлайди, аммо масаланинг мазмунини одамдек тушунмайди. Шу сабабли тўғри ишлайдиган қурилма ҳам нотўғри тузилган дастур сабаб хато натижа чиқариши мумкин.
Тугмани босганингиздан кейин нима содир бўлади?
Масалан, сиз телефондаги ҳисоблагичда қўшиш амалини танладингиз. Дастур киритган қийматларингиз ва танлаган амалингизга мос буйруқларни тайёрлайди. Ҳисоблаш қурилмаси шу буйруқларни бажаради, сўнг натижа экранга чиқарилади. Сизга бу битта ишдек кўринади, лекин унда қурилманинг бир нечта қисми қатнашади.
Матн ёзишда ҳам ҳамкорлик керак. Клавиатурадаги тугма босилгани ҳақидаги маълумот қайта ишланади, дастур уни ҳужжатга киритади ва экрандаги ёзув янгиланади. Ҳужжатни сақласангиз, маълумот сақлаш қурилмасига ёзилади. Демак, ёзиш, кўрсатиш ва сақлаш бир-бирига боғлиқ бўлса ҳам, айнан битта вазифа эмас.
Бу жараённинг соддалаштирилган кўриниши қуйидагича:
- Маълумот киради: сиз тугма босасиз, экранга тегасиз ёки файл танлайсиз.
- Буйруқлар бажарилади: дастур талаб қилган ҳисоблаш ва текшириш амаллари бажарилади.
- Натижа чиқади: экранда ёзув, расм ёки бошқа жавоб пайдо бўлади.
Хотира билан ҳисоблаш қурилмасининг фарқи нимада?
Тезкор хотира — ишлаётган дастурлар айни пайтда фойдаланадиган маълумотлар турадиган жой. Протсессор шу маълумотлар билан амаллар бажаради. Уларни стол ва стол ёнида топшириқ бажараётган ўқувчига ўхшатиш мумкин: стол материалларни тутиб туради, ўқувчи эса улар билан ишлайди. Бу ўхшатиш вазифалар фарқини тушунишга ёрдам беради.
Файллар сақланадиган хотиранинг вазифаси бошқа. Унда расмлар, видеолар, ҳужжатлар ва дастурлар қурилма ўчирилганда ҳам сақланади. Тезкор хотирадаги ишчи маълумотлар эса одатда қувват узилганда йўқолади. Шунинг учун ҳужжат очиқ тургани унинг файл сифатида сақланганини ҳар доим ҳам англатмайди: сақлаш ҳолатини текшириб туринг.
Телефон ҳақида «хотираси катта экан, демак тез ишлайди» деган хулосага шошилманг. Кўп файл сиғиши билан буйруқларнинг тез бажарилиши бошқа-бошқа хусусиятдир. Кенг жавон ўқувчига кўп дафтар сақлаш имконини беради, аммо масалани унинг ўрнига ечмайди. Қурилма қисмлари ҳам бир-бирининг вазифасини тўлиқ алмаштирмайди.
Ядро дегани нима?
Ядро — ҳисоблаш қурилмасининг буйруқларни бажарадиган қисми. Бир нечта ядро бўлса, мос тузилган дастур ишни улар орасида тақсимлай олади. Буни гуруҳ бўлиб тайёрланадиган мактаб топшириғига ўхшатинг: кимдир матн тузади, бошқаси расм танлайди, яна бири ёзилганларни текширади.
Аммо ҳар қандай топшириқни тенг бўлиб бериб бўлмайди. Баъзи ишларда кейинги қадам аввалги натижани кутади. Масалан, жадвалдаги якуний ҳисобни чиқариш учун олдинги ҳисоблар тайёр бўлиши керак. Дастур ишни қандай тақсимлагани ҳам тезликка таъсир қилади, шу боис ядролар сонининг ўзи барча саволга жавоб бермайди.
Қурилма тавсифида бу атамани кўрсангиз, уни «кўпроқ бўлса, ҳамма иш албатта тезлашади» деб тушунманг. Аввал ўзингиз бажарадиган вазифани аниқланг: матн териш, дарс учун тақдимот тайёрлаш ва мураккаб видеони қайта ишлаш бир хил юк бермайди. Таққослашни ҳам айнан керакли вазифадан бошлаш фойдалироқ.
Нега компьютер баъзан секин ишлайди?
Секинлашишга фақат протсессор сабаб бўлмайди. Бир пайтда кўп дастур очилса, улар ҳисоблаш имконияти ва тезкор хотирадан биргаликда фойдаланади. Айрим дастурлар кўпроқ иш талаб қилади, бошқалари эса енгилроқ ишлайди. Масалан, узун видеони қайта ишлаш оддий матнни очишга қараганда мураккаброқ вазифадир.
Интернетдаги саҳифа секин очилса, сабаб уланишда ҳам бўлиши мумкин. Тармоқдан маълумот келишини кутиш билан компьютер ичида ҳисоблаш узоқ давом этиши бир хил ҳолат эмас. Буни ажратиш учун интернет талаб қилмайдиган ҳужжатнинг очилишини кузатинг. Битта белгининг ўзига қараб бирор қисмни айблашга шошилманг.
Янги қурилма танлаётганда номлар ва реклама сўзларидан олдин эҳтиёжингизни ёзиб чиқинг. Сизга мактаб топшириқлари, масофавий дарслар ёки расм билан ишлаш керакми? Иложи бўлса, айнан шу ишларни қурилмада синаб кўринг. Оддий матн ёзишдаги қулайлик сизга кераксиз мураккаб кўрсаткичдан кўра фойдалироқ мезон бўлиши мумкин.
Қизиқарли фактлар
- Марказий ҳисоблаш қурилмаси фақат компьютерда эмас, телефонда ҳам бор.
- Экрандаги ҳарф ва расмлар қурилма ичида рақамли маълумот сифатида қайта ишланади.
- Дастур буйруқлар беради, қурилманинг жисмоний қисмлари эса уларни бажаради.
- График ҳисоблаш қурилмаси тасвир билан боғлиқ кўплаб амалларни бажаришга ёрдам беради.
- Интернет бўлмаса ҳам, қурилмага ўрнатилган ва тармоққа боғлиқ бўлмаган дастурлар ишлай олади.
Фарқни ўзингиз кузатишингиз мумкин. Интернетни вақтинча узиб, қурилмангизда сақланган матнли ҳужжатни очинг ва унга бирор гап ёзинг. Сўнг ҳужжатни сақланг. Шу оддий ишнинг ўзи ҳисоблаш, экранда кўрсатиш ва файлни сақлаш интернетдан алоҳида вазифалар эканини кўрсатади.
Кўп бериладиган саволлар
Протсессор бўлмаса, компьютер ишлайдими?
Оддий компьютер марказий ҳисоблаш қурилмасисиз одатдаги дастурларни бажара олмайди. Экран, клавиатура ва хотира жойида бўлиши етмайди, чунки дастур буйруқларини бажарадиган қисм ҳам керак.
Кучли ҳисоблаш қурилмаси интернетни тезлаштирадими?
У интернет уланишининг ўзини тезлаштирмайди. Саҳифадаги маълумотларни қайта ишлашга ёрдам бериши мумкин, аммо тармоқдан маълумот секин келса, кутиш барибир юз беради.
Телефон учун ҳам ядро сони муҳимми?
Ядро сони аҳамиятли, лекин телефон тезлигини ёлғиз шу кўрсаткич белгиламайди. Дастур, тезкор хотира ва бажарилаётган вазифа ҳам натижага таъсир қилади.
Матн ёзиш учун энг кучли қурилма керакми?
Оддий матн ёзиш учун энг кучли қурилма шарт эмас. Сиз фойдаланадиган дастур равон ишлаши, клавиатура қулайлиги ва ҳужжатларни сақлаш имконияти кундалик ишда кўпроқ ёрдам беради.