Hayvonlar haqida maqollar jonivorlarning fe’l-atvori va odamlar bilan munosabatini tasvirlaydi. Ularni insho, dars yoki kundalik suhbatda ishlatib, ma’nosini hayotiy misol bilan tushuntirish mumkin.
Hayvonlar haqida maqollar
- Ot — yigitning yo’ldoshi. Ot yo’lda hamroh bo’lgani kabi, sadoqatli hamroh qadrli bo’ladi.
- Ot — yigitning qanoti. Ot odamning manzilga yetishiga yordam beradigan kuch va tayanch sifatida tasvirlanadi.
- Tishini ko’rguncha, ishini ko’r. Biror jonivor yoki kishini baholashda tashqi ko’rinishdan ko’ra ishiga qarash kerak.
- Toy otga yetkazar, Ot — murodga. Toy ulg’ayib ot bo’ladi, ot esa egasini ko’zlagan manziliga eltadi.
- Toy otga ergashar, Qo’y — serkaga. Yosh jonivorlar kattalar ortidan yuradi; kichiklar ham ko’pincha o’zidan kattalarga ergashadi.
- Toyni toy deb xo’rlama, Erta-indin ot bo’lar. Hali yosh yoki tajribasiz jonivorni mensimaslik kerak emas, chunki u ulg’ayib o’zgaradi.
- Tuya silkinsa, eshakka yuk chiqar. Kuchli yoki katta jonivorning harakati kichigiga ham ta’sir qiladi, ba’zan uning zimmasiga qo’shimcha yuk tushadi.
- Chopqir ot — o’tkir pichoq. Tez va chaqqon ot foydali ishda qo’l keladi.
- Cho’pon bo’lsang, qo’yni boq, Moyi toshsin choradan. O’z yumushini puxta bajargan odam yaxshi natijaga erishadi.
- Echki qo’y bo’lmas, Eshak — toy. Har bir jonivorning o’z turi bor; ularni bir-biri bilan adashtirib bo’lmaydi.
- Yuvvosh it hurmay tishlar. Bosiq ko’ringan jonivor ham kutilmaganda zarar yetkazishi mumkin.
- Yuvvosh otning tepkisi qattiq. Tinch turgan ot ham bezovta qilinsa, tepishi mumkin.
- Yuvvosh tuya yumushga yaxshi. Bosiq va itoatkor tuya yumush bajarishga qulay bo’ladi.
- Bo’ri hamsoyasiga ola qaramas. Bu maqolda bo’rining o’ziga yaqin jonivorga ziyon yetkazmasligi tasvirlanadi.
- Bulbul chamanni sevar, Odam — Vatanni. Bulbul chamanni sevganidek, odam ham o’z yurtini qadrlaydi.
- Baliq suv bilan tirik, Odam — el bilan. Baliq suvsiz yashay olmagani kabi, odam ham el-yurt bilan bog’liq holda yashaydi.
- Qush — qanoti bilan, Er — himmati bilan. Qush qanoti bilan parvoz qiladi, odam esa himmati, ya’ni saxiyligi va ko’ngli kengligi bilan taniladi.
- Vaqti yetsa, qush ham bolasiga uya qurar. Har ishning o’z vaqti keladi; qush ham payti yetganda bolasiga uya quradi.
- Vaqti kelsa, fil sichqondan qo’rqar. Sharoit o’zgarsa, kuchli jonivor ham kichigidan cho’chishi mumkin.
- Bedana tezotar bo’lsa, O’z boshini o’zi yer. Shoshqaloq harakat ba’zan jonivorning o’ziga zarar keltiradi.
Eng mashhur maqollarning ma’nosi
Toyni toy deb xo’rlama, Erta-indin ot bo’lar.
Toy hali yosh bo’lgani uchun otdek kuchli yoki tajribali bo’lmasligi mumkin. Maqol uni faqat hozirgi holatiga qarab baholamaslikni eslatadi: vaqt o’tishi bilan u ulg’ayadi.
Masalan, maktabdagi yangi o’quvchi topshiriqni darrov uddalay olmasligi mumkin. Unga masxara bilan emas, tushuntirish va mashq qilish uchun imkon berish kerak.
Tuya silkinsa, eshakka yuk chiqar.
Tuya katta, eshak esa kichikroq jonivor sifatida tasvirlangan. Kattaroq kuchning bir harakati boshqasiga ham og’irlik bo’lib tushishi mumkin.
Oilada yoki mahallada bir kishining shoshma-shosharligi boshqalarga qo’shimcha yumush tug’dirsa, shu maqolni eslash mumkin. Ishni boshlashdan oldin uning atrofdagilarga ta’sirini ham o’ylab ko’rish foydali.
Yuvvosh it hurmay tishlar.
Maqol tashqaridan bosiq ko’ringan jonivorning ham fe’lini bilmay turib unga yaqinlashmaslik kerakligini anglatadi. Jonivorning xatti-harakatini ehtiyotkorlik bilan kuzatish lozim.
Masalan, bola hovlida notanish itni ko’rsa, uni erkalashga shoshilmasin. Avval yonidagi kattadan so’rasin va jonivorning tinchligini buzmasin.
Baliq suv bilan tirik, Odam — el bilan.
Baliq uchun suv zarur, odam esa boshqa insonlar bilan yashaydi, mehnat qiladi va bir-biriga ko’mak beradi. Maqol odamlar orasidagi bog’liqlikni sodda qiyos bilan ko’rsatadi.
Masalan, sinfda o’quvchilar bir-biriga mavzuni tushuntirsa, hammaga o’rganish osonlashadi. Birgalikdagi yordamning qadrini shu maqol bilan ifodalash mumkin.
Bolalar uchun qisqa maqollar
- Bo’ri bo’ronda quturar.
- Zag’cha sigirdan qo’rqmas.
- Tog’ bo’risiz bo’lmas, To’qay arslonsiz bo’lmas.
- Tog’iga qarab quloni, Suviga qarab — iloni.
- Etik kiysang, er bo’lasan, Otga minsang, sher bo’lasan.
- Qarg’a keldi — qish keldi.
Ko’p beriladigan savollar
Inshoda qaysi hayvonlar haqidagi maqolni ishlatsa bo’ladi?
Insho mazmuniga mos maqolni tanlang. Masalan, hamjihatlik haqida yozsangiz, “Baliq suv bilan tirik, Odam — el bilan” maqoli fikringizni ifodalashga yordam beradi.
“Toyni toy deb xo’rlama” maqolini bolaga qanday tushuntirish mumkin?
Bu maqol yosh jonivor ham ulg’ayib, o’zgarishini aytadi. Bolaga yangi o’quvchi ham mashq qilgani sari ko’proq narsani o’rganishini misol qilib keltirish mumkin.
Hayvonlar haqidagi maqollarda jonivorlar nima uchun tilga olinadi?
Jonivorlarning tanish xususiyatlari orqali odamlarning fe’li yoki hayotdagi holatlar tushuntiriladi. Maqolni o’qiganda uning hayvon haqidagi to’g’ridan-to’g’ri ma’nosini ham, odamlar hayotiga oid fikrini ham ko’rib chiqing.