Сўз ҳақида мақоллар инсоннинг гапни ўйлаб айтиши, ростгўй бўлиши ва бошқаларга мулойим муомала қилиши ҳақида фикр беради. Уларни иншо, дарс ёки оиладаги суҳбатда ишлатиб, маъносини оддий ҳаётий мисоллар билан тушунтириш мумкин.
Сўз ҳақида мақоллар
- Айтар сўзни айт, Айтмас сўздан қайт.
- Айтилган сўз — отилган ўқ.
- Ариқни сув безар, Одамни — сўз.
- Бир ширин сўз битказар, Минг кўнгилнинг ярасин.
- Гапдан гап чиқар, Чўпдан — хас.
- Гапнинг қисқаси — яхши, Қисқасидан ҳиссаси — яхши.
- Дунёни ел бузар, Одамни — сўз.
- Ёмон сўзнинг қаноти бор.
- Илиқ сўз — шакар, Совуқ сўз — заҳар.
- Олим сўзи оз, Оз бўлса ҳам соз.
- Оғиздан чиққан сўз қайтмас.
- Сўз найзадан ўткир.
- Сўз оёқдан илгари борар.
- Сўз чумчуқ эмас, Оғиздан чиқса, тутиб бўлмас.
- Сўзнинг бойлиги — одамнинг чиройлиги.
- Сўзнинг онаси — қулоқ, Сувнинг онаси — булоқ.
- Эр сўзи — эл сўзи.
- Элдаги гап — дилдаги гап.
- Эл бор ерда сўз бор.
- Яхши сўз — кўнгил подшоси.
- Яхши сўз қанд едирар, Ёмон сўз панд едирар.
- Сўз кишининг — ўзаги, Одоб кишининг — безаги.
- Ширмой нонингни берма, Ширин сўзингни бер.
- Тўғри сўз қиличдан ўткир.
Жавоблар
- Айтар сўзни айт, Айтмас сўздан қайт. Керакли гапни айтинг, аммо ўйламай айтиладиган сўздан тийилинг.
- Айтилган сўз — отилган ўқ. Оғиздан чиққан гапни қайтариб бўлмайди, шунинг учун аввал ўйлаш керак.
- Ариқни сув безар, Одамни — сўз. Одамнинг қандайлиги унинг гап-сўзидан ҳам билинади.
- Бир ширин сўз битказар, Минг кўнгилнинг ярасин. Мулойим гап хафа бўлган кишининг кўнглини кўтариши мумкин.
- Гапдан гап чиқар, Чўпдан — хас. Керагидан ортиқ гап янги гап-сўзларни келтириб чиқариши мумкин.
- Гапнинг қисқаси — яхши, Қисқасидан ҳиссаси — яхши. Фикрни лўнда айтсангиз, тингловчига тушуниш осон бўлади.
- Дунёни ел бузар, Одамни — сўз. Одамнинг обрўси ва муносабатларига унинг сўзлари таъсир қилади.
- Ёмон сўзнинг қаноти бор. Ноўрин гап тез тарқалиб, кўпчиликка етиб бориши мумкин.
- Илиқ сўз — шакар, Совуқ сўз — заҳар. Ёқимли муомала кишини хурсанд қилади, қўпол гап эса ранжитади.
- Олим сўзи оз, Оз бўлса ҳам соз. Кўп гапиришдан кўра, мазмунли ва ўринли гапириш афзал.
- Оғиздан чиққан сўз қайтмас. Айтилган гапнинг таъсирини кейин бекор қилиб бўлмайди.
- Сўз найзадан ўткир. Гап ҳам кишига кучли таъсир қилиши, уни қаттиқ ранжитиши мумкин.
- Сўз оёқдан илгари борар. Одам етиб бормасидан аввал унинг гапи бошқаларга етиши мумкин.
- Сўз чумчуқ эмас, Оғиздан чиқса, тутиб бўлмас. Айтилган гапни ортга қайтаришнинг иложи йўқ.
- Сўзнинг бойлиги — одамнинг чиройлиги. Чиройли ва мазмунли гап одамга яхши таассурот қолдиради.
- Сўзнинг онаси — қулоқ, Сувнинг онаси — булоқ. Гапиришдан олдин тинглаш ва эшитилганини англаш керак.
- Эр сўзи — эл сўзи. Бир кишининг айтган гапи баъзан кўпчилик фикрини ҳам ифодалайди.
- Элдаги гап — дилдаги гап. Одамлар орасида айтилган гап кўнгилдаги фикрни билдириб туриши мумкин.
- Эл бор ерда сўз бор. Одамлар бирга яшаган жойда суҳбат ва фикр алмашиш бўлади.
- Яхши сўз — кўнгил подшоси. Яхши гап одамнинг кўнглига қувонч беради.
- Яхши сўз қанд едирар, Ёмон сўз панд едирар. Ёқимли гап кўнгилни кўтаради, ёмон гап эса кишини ранжитиши мумкин.
- Сўз кишининг — ўзаги, Одоб кишининг — безаги. Одамнинг гапи ва одоби унинг қандайлигини кўрсатади.
- Ширмой нонингни берма, Ширин сўзингни бер. Яхши муомала билан ҳам меҳмонни ёки суҳбатдошни хурсанд қилиш мумкин.
- Тўғри сўз қиличдан ўткир. Рост гап қатъий ва таъсирли бўлиши мумкин.
Мақолларни дарсда ишлатганда аввал болаларга ўзлари тушунган маънони айттиринг, сўнг изоҳ билан солиштиринг. Оилада эса дастурхон атрофидаги суҳбатда бир мақолни танлаб, унинг қайси вазиятга мос келишини муҳокама қилинг. Ўйин учун мақолнинг бир қисмини айтиб, давомини топишни таклиф қилиш мумкин; жавоб топилмаса, уни биргаликда ўқинг.
Энг машҳур мақолларнинг маъноси
Айтилган сўз — отилган ўқ.
Бу мақол ҳар бир гапни айтишдан олдин унинг таъсирини ўйлашга ундайди. Гапни кейин қайтариб бўлмагани учун шошилмай фикр билдириш керак.
Масалан, синфда бир бола дўстининг жавобини ёқтирмаслиги мумкин. Уни масхара қилиш ўрнига, фикрини хотиржам айтса, суҳбат ҳам давом этади, дўстининг кўнгли ҳам оғримайди.
Бир ширин сўз битказар, Минг кўнгилнинг ярасин.
Юмшоқ ва меҳрибон сўз кишининг кўнглини кўтаради. Бу мақол яхши муомала баъзан хафаликни камайтиришга ёрдам беришини эслатади.
Масалан, маҳаллада бирор ишда қийналаётган қўшнига далда берувчи гап айтиш мумкин. Оддийгина меҳрибон сўз ҳам суҳбатни илиқ қилади.
Сўз чумчуқ эмас, Оғиздан чиқса, тутиб бўлмас.
Мақол айтилган гапни ортга қайтариб бўлмаслигини образли тарзда билдиради. Шу сабабли гапиришдан олдин ўйлаб, сўзнинг бошқаларга қандай таъсир қилишини ҳисобга олиш керак.
Масалан, ака-ука ёки опа-сингил тортишиб қолса, жаҳл устида айтилган гап узоқ вақт эсда қолиши мумкин. Аввал тинчланиб, кейин гаплашиш маъқул.
Яхши сўз қанд едирар, Ёмон сўз панд едирар.
Яхши гап кишини хурсанд қилиши, қўпол гап эса ранжитиши мумкин. Мақол муомалада сўз танлашга чақиради.
Масалан, синфдоши топшириқни хато бажарганида уни койиш ўрнига, хатосини мулойим тушунтириш фойдалироқ. Шунда у кейинги сафар ҳам савол беришдан тортинмайди.
Болалар учун қисқа мақоллар
- Гап эгасини топар.
- Ёмон сўз эгасига қайтар.
- Мазали сўзга қулоқ чарчамас.
- Оз гапир — соз гапир.
- Сўз кўрки — мақол.
- Меҳмонга ширин сўз бер.
Кўп бериладиган саволлар
Иншода сўз ҳақида қайси мақолларни ишлатиш мумкин?
Иншонинг фикрига мос мақолни танланг. Масалан, мулойим муомала ҳақида ёзсангиз, “Илиқ сўз — шакар, Совуқ сўз — заҳар” мақолини келтириб, унинг маъносини ўз сўзларингиз билан изоҳланг.
“Оз гапир — соз гапир” мақолини болага қандай тушунтириш мумкин?
Бу мақол кўп гапириш шарт эмас, фикрни қисқа ва мазмунли айтиш кераклигини билдиради. Боладан бир фикрни ортиқча сўзсиз тушунтириб беришни сўраш мумкин.
Яхши сўз ҳақидаги мақоллар қачон мос келади?
Уларни меҳрибон муомала, далда бериш ёки хафаликни юмшатиш ҳақида гапирганда ишлатиш мумкин. Мақолнинг маъносини аниқроқ қилиш учун мактаб ёки оиладаги оддий вазиятни мисол қилиб айтинг.