Kompyuter virusi — boshqa fayl yoki dasturlarga o’z nusxasini qo’shib tarqaladigan zararli dastur. U ko’pincha zararlangan fayl yoki dastur ishga tushirilganda faollashadi. Shubhali faylni tanish, qurilmadagi o’zgarishlarni tushunish va ma’lumotlaringizni asrash uchun uning qanday tarqalishini bilish foydali.
Kompyuter virusi oddiy dasturdan nimasi bilan farq qiladi?
Oddiy dastur siz kutgan vazifani bajaradi: matn yozadi, rasm ochadi yoki hisoblaydi. Virus esa foydalanuvchi istamagan harakatlarni bajarishi va boshqa fayllarga tarqalishi mumkin. Masalan, maktab uchun tayyorlagan taqdimotingizni ochmoqchisiz, lekin zararlangan dastur shu paytda boshqa fayllarga ham o’z nusxasini qo’shadi.
Har qanday zararli dastur virus emas. Zararli dastur — qurilmaga, ma’lumotga yoki foydalanuvchiga zarar yetkazadigan dasturlarning umumiy nomi. Ayrimlari ma’lumotni yashirincha yig’adi, boshqalari fayllarni ochib bo’lmaydigan holga keltiradi. Kundalik suhbatda ularning barchasini virus deb atashadi, ammo tarqalish usullari bir xil emas.
Bu biologik virus emas. Kompyuterdagi zararli dastur odamga yuqmaydi, lekin uning hujjatlari, rasmlari yoki shaxsiy ma’lumotlariga zarar yetkazishi mumkin. Shuning uchun masala faqat qurilmaning ishlashida emas: kerakli fayllarni saqlab qolish va begonalarning ulardan foydalanishiga yo’l qo’ymaslik ham kerak.
Virus qurilmaga qanday kirib keladi?
Ko’pincha xavf tashqaridan olingan fayl bilan boshlanadi. Bu internetdan yuklangan dastur, xabarga biriktirilgan hujjat yoki fleshkadan ko’chirilgan fayl bo’lishi mumkin. Faylni olish bilan uni ishga tushirish bir xil emas. Biroq uni ochadigan dasturda xavfsizlik nuqsoni bo’lsa, faylni ko’rishning o’zi ham xavf tug’dirishi mumkin.
Faylning tanish nomi xavfsizlik kafolati bo’lmaydi. Tasavvur qiling, Azizga sinfdoshining nomidan “Dars jadvali” degan fayl keldi. U rostdan ham jadval yuborganmi, deb boshqa yo’l bilan so’rab olish foydali. Chunki tanish kishining hisobidan ham u bilmagan holda zararli xabarlar yuborilishi mumkin.
- Noma’lum dasturlar: kerakli o’yin yoki vosita o’rniga zararli dastur yuklanishi mumkin.
- Xabarga qo’shilgan fayllar: kutilmagan hujjat yoki dastur tekshirmasdan ochishga undashi mumkin.
- Fleshka va boshqa tashqi xotiralar: zararlangan fayl bir qurilmadan boshqasiga ko’chadi.
- Shubhali sahifalar: soxta tugma yoki ogohlantirish foydalanuvchini keraksiz dastur o’rnatishga undaydi.
Internetga ulanishning o’zi qurilmaga albatta virus tushdi degani emas. Muhimi — qaysi faylni olayotganingiz, qanday dastur o’rnatayotganingiz va ekrandagi so’rovga nima deb javob berayotganingiz. “Davom etish uchun himoyani o’chiring” degan talab chiqsa, shoshilmay to’xtang va uning sababini tekshiring.
Qaysi belgilar shubha uyg’otadi?
Qurilma odatdagidan sekinlashishi, dasturlar kutilmaganda yopilishi yoki noma’lum oynalar paydo bo’lishi tekshirishga sabab bo’ladi. Fayllarning yo’qolishi yoki ochilmay qolishi ham e’tibor talab qiladi. Lekin bularning hech biri yolg’iz o’zi virus borligini isbotlamaydi.
Masalan, kompyuterda ko’p dastur ochiq tursa yoki xotirada bo’sh joy kamaysa, u sekin ishlashi mumkin. Eskirgan yoki buzilgan qurilma qismlari ham xatolarga olib keladi. Shu bois “sekinlashdi, demak virus” degan xulosaga shoshilmang. Avval qanday o’zgarish bo’lganini va undan oldin nima qilganingizni eslab ko’ring.
Kutilmagan yozuvning o’ziga ham ishonib ketmang. Brauzer, ya’ni internet sahifalarini ochadigan dastur ichida “Qurilmangiz zararlangan” degan xabar chiqishi haqiqiy tekshiruv natijasi bo’lmasligi mumkin. Undagi tugmani bosish yoki taklif qilingan dasturni darhol o’rnatish o’rniga, sahifani yoping va qurilmadagi tanish himoya vositasini oching.
Fayllarni va qurilmani qanday himoyalash mumkin?
Antivirus — zararli dasturlarni aniqlash va to’xtatishga yordam beradigan himoya dasturi. Uni, qurilmaning asosiy boshqaruv dasturini va ishlatadigan ilovalaringizni yangilab turing. Yangilanishlar faqat yangi tugma yoki bezak keltirmaydi: ular dasturdagi xavfsizlik nuqsonlarini ham tuzatishi mumkin.
Dasturlarni ularni yaratgan tashkilotning rasmiy sahifasi yoki qurilmaning rasmiy dasturlar do’konidan oling. Bu xavfni kamaytiradi, ammo hech bir joy mutlaq kafolat bermaydi. O’rnatish paytida so’ralayotgan ruxsatlarni ham o’qing: oddiy vazifa uchun kelgan dastur nega boshqa ma’lumotlaringizga kirishni so’rayotganini tushunmasangiz, davom etmang.
- Kutilmagan faylni ochishdan oldin jo’natuvchidan nima yuborganini aniqlashtiring.
- Fleshkadagi fayllarni ishlatishdan oldin himoya dasturi bilan tekshiring.
- Shubhali faylni ochish uchun antivirusni o’chirmang.
- Kerakli hujjat va rasmlarning zaxira nusxasini saqlang.
- Umumiy kompyuterga dastur o’rnatishdan oldin uning egasi yoki mas’ul kishidan so’rang.
Zaxira nusxa — kerakli faylning boshqa joyda saqlangan qo’shimcha nusxasi. Masalan, oilaviy suratlar yoki maktab topshiriqlarini alohida tashqi xotirada ham saqlashingiz mumkin. Nusxani tekshirib ko’ring: fayl nomi ko’rinib turgani yetarli emas, u ochilishi ham kerak. Tashqi xotirani nusxa ko’chirib bo’lgach ajratib qo’yish uni qurilmadagi ayrim xavflardan asrashga yordam beradi.
Virusdan shubhalansangiz, nima qilish kerak?
Shubhali faylni qayta-qayta ochmang va boshqalarga yubormang. Agar zararli dastur ishlayotganidan xavotir bo’lsa, tekshiruv tugaguncha qurilmani internet hamda umumiy tarmoqdan ajrating. Maktab kompyuterida muammo sezsangiz, uni yashirish o’rniga o’qituvchi yoki qurilmaga mas’ul kishiga ayting.
Qurilmadagi ishonchli himoya dasturi bilan tekshiruv o’tkazing va natijadagi ko’rsatmalarni diqqat bilan o’qing. Tushunarsiz fayllarni taxmin bilan o’chirishga urinmang: ular qurilmaning ishlashi uchun kerak bo’lishi mumkin. Tekshiruv tugamasa, himoya dasturi ochilmasa yoki muammo qaytaversa, kompyuter mutaxassisiga murojaat qiling.
Yordam so’raganda aniq kuzatuvni ayting. Qaysi faylni ochganingiz, undan keyin nima o’zgargani va ekranda qanday yozuv chiqqani muammoni tushunishga yordam beradi. Parolingizni esa aytmang. Agar uni shubhali sahifaga kiritgan bo’lsangiz, boshqa, ishonchli qurilmadan parolni almashtiring.
Qiziqarli faktlar
- Kompyuter virusi dasturiy koddan, ya’ni kompyuter bajaradigan buyruqlardan tuziladi.
- Zararli dastur har doim ham ko’zga tashlanadigan belgi bermaydi.
- Internetga ulanmagan qurilmaga ham tashqi xotiradagi zararlangan fayl orqali xavf kirishi mumkin.
- Antivirus xavfni kamaytiradi, lekin ehtiyotkorlik va zaxira nusxaning o’rnini bosmaydi.
- Faylning nomi yoki belgisi uning ichidagi ma’lumot xavfsiz ekanini isbotlamaydi.
Oddiy tekshiruvdan boshlashingiz mumkin: qurilmangizdagi muhim hujjatlardan birini tanlang va uning zaxira nusxasi qayerdaligini toping. Keyin o’sha nusxa ochilishini tekshiring. Buni mashq qilish uchun noma’lum fayl yuklash yoki shubhali sahifaga kirish kerak emas.
Ko’p beriladigan savollar
Telefonga ham kompyuter virusi yuqadimi?
Telefonlarga ham zararli dasturlar tushishi mumkin, lekin ularning barchasi aynan virus emas. Noma’lum ilovani o’rnatmaslik, ruxsatlarni tekshirish va qurilmani yangilab turish telefonda ham kerak.
Fleshkani ulash bilan virus darhol yuqadimi?
Fleshkani ulash har doim ham virus yuqishini anglatmaydi. Xavf undagi fayllarga, qurilma sozlamalariga va dasturlardagi xavfsizlik nuqsonlariga bog’liq. Fayllarni ochishdan oldin tekshirish va noma’lum dasturlarni ishga tushirmaslik ma’qul.
Antivirus bor bo’lsa, istalgan faylni ochsa bo’ladimi?
Yo’q, antivirus barcha xavfni mutlaq to’xtata olmaydi. Himoya dasturi yangilangan bo’lsa ham, faylning qayerdan kelganini tekshiring va uni ochish uchun himoyani o’chirish haqidagi talabga ergashmang.
Virusni yo’qotish uchun hamma faylni o’chirish kerakmi?
Har doim ham barcha faylni o’chirish kerak emas. Avval ishonchli himoya vositasi bilan tekshiring; natija tushunarsiz bo’lsa, mutaxassisga murojaat qiling. Muhim hujjatlarni o’chirish yoki qurilmani butunlay tozalashga shoshilmang.