Geografiya savollari xaritadagi yo’nalish, masofa va joylashuvni mantiqan aniqlashga yordam beradi. Butun oila uchun tuzilgan bu topshiriqlarda barcha kerakli ma’lumot shartning o’zida berilgan, joylar va masofalar esa shartli. Javoblarga o’tishdan oldin qog’ozga kichik chizma chizib, yechimingizni tekshirib ko’ring.
Oson mantiqiy savollar
- Aziz qishloq yo’lida sharqqa qarab 3 kilometr yurdi, keyin shu yo’nalishda yana 2 kilometr yo’l bosdi. U boshlagan joyidan necha kilometr uzoqlashdi?
- Xaritada shimol yuqorida deb belgilangan. Maktab bilan bozor bitta tik chiziqda, bozor esa maktabdan yuqorida tasvirlangan. Bozor maktabning qaysi tomonida?
- Daryo suvi A qishloqdan B qishloqqa, undan C qishloqqa oqadi. Suvdagi barg B qishloq yonidan o’tib ketdi. Oqim bilan suzayotgan barg keyin qaysi qishloqqa yetadi?
- Yo’l bo’ylab bekatlar ketma-ket joylashgan va 1 dan 7 gacha raqamlangan. Nodira 4-bekatda turibdi. U 7-bekatga yetguncha nechta bekat oralig’ini bosib o’tadi?
- Qishloq bog’i kvadrat shaklida. Har bir tomoni bo’ylab yo’lning uzunligi 2 kilometr. Bog’ atrofini bir marta to’liq aylangan odam necha kilometr yuradi?
- Chizmada tepalik etagi dengiz sathidan 200 metr, cho’qqisi esa 350 metr balandlikda ko’rsatilgan. Cho’qqi etakdan necha metr baland?
- Xaritadagi har 1 santimetr joydagi 2 kilometrga teng. Ikki mahalla orasidagi to’g’ri yo’l xaritada 3 santimetr chiqdi. Aslida bu yo’l necha kilometr?
- Malika to’g’ri yo’l bo’ylab shimolga 4 kilometr yurdi. So’ng ayni yo’ldan janubga 4 kilometr qaytdi. U boshlang’ich nuqtaga nisbatan qayerda turibdi?
O’rtacha qiyinlikdagi savollar
- Jasur shimolga 4 kilometr, sharqqa 3 kilometr, keyin janubga 4 kilometr yurdi. U boshlagan joyidan qaysi yo’nalishda va qancha masofada turibdi?
- Xaritadagi 2 santimetr joydagi 6 kilometrga teng. Bir yo’l xaritada 5 santimetr uzunlikda chizilgan. Uning haqiqiy uzunligi necha kilometr?
- Daryo bo’yidagi A, B va C qishloqlar shu tartibda joylashgan. Daryo bo’ylab A dan B gacha 12 kilometr, B dan C gacha 8 kilometr. A dan C gacha daryo bo’ylab qancha yo’l bor?
- To’g’ri to’rtburchak shaklidagi sayilgohning uzunligi 6 kilometr, eni 4 kilometr. Malika uning chegarasi bo’ylab yurib, boshlagan joyiga qaytdi. U jami necha kilometr yo’l bosdi?
- To’g’ri yo’lda oltita belgi ketma-ket o’rnatilgan. Har ikki qo’shni belgi orasidagi masofa 2 kilometr. Birinchi belgidan oltinchi belgigacha qancha masofa bor?
- Avtobus A qishloqdan soat 9:00 da chiqdi. B qishloqqacha 20 daqiqa yurdi, u yerda 5 daqiqa turdi va C qishloqqacha yana 15 daqiqa yo’l bosdi. Avtobus C ga soat nechada yetdi?
- Shifoxona maktabning g’arbida, kutubxona esa shifoxonaning shimolida joylashgan. Kutubxona maktabga nisbatan qaysi oraliq yo’nalishda turibdi?
- A, B va C qishloqlar bir to’g’ri yo’lda shu tartibda joylashgan. A dan C gacha 18 kilometr, B dan C gacha bo’lgan masofa esa A dan B gachaning ikki baravari. A bilan B orasida necha kilometr bor?
- A qishloqdan D qishloqqa ikkita yo’l bor. B orqali borilsa, yo’l qismlari 4 va 7 kilometr; C orqali borilsa, 6 va 3 kilometr. Qisqaroq yo’lning uzunligi qancha?
Qiyin mantiqiy savollar
- Katakli xaritada ustunlar g’arbdan sharqqa, qatorlar janubdan shimolga 1 dan 5 gacha raqamlangan. Aziz 2-ustun, 4-qatordan sharqqa 2 katak, janubga 3 katak, g’arbga 1 katak yurdi. U qaysi ustun va qatorda to’xtadi?
- Dastlabki xaritada 1 santimetr joydagi 1 kilometrga teng edi. Xarita barcha yo’nalishda ikki baravar kattalashtirib bosildi. Yangi xaritadagi 1 santimetr joydagi necha metrga teng bo’ladi?
- Chizmada A, B, C va D orollar bor. Ularni A–B, B–C, C–D, D–A va A–C ko’priklari bog’laydi. Sayyoh A dan boshlab har bir ko’prikdan aynan bir marta o’tadi. U qaysi orolda yurishini tugatadi?
- Tepalikka chiqadigan ikki yo’lning har biri boshlanishidan oxirigacha 60 metr ko’tariladi. Birinchi yo’l 3 kilometr, ikkinchisi 6 kilometr. Qaysi yo’lda har kilometrga to’g’ri keladigan o’rtacha ko’tarilish kattaroq va u qancha?
- Katakli chizmada manzilingiz boshlang’ich nuqtadan 2 katak sharqda va 2 katak shimolda. Faqat sharqqa yoki shimolga, katak chiziqlari bo’ylab yurish mumkin. Ikki nuqta orasidagi maydonning markaziy kesishmasi yopiq bo’lsa, nechta turli yo’l qoladi?
- Qishloqlar orasida faqat quyidagi ikki tomonlama yo’llar bor: A–B 4 kilometr, B–C 3 kilometr, A–D 2 kilometr, D–C 4 kilometr, B–D 2 kilometr. A dan C gacha eng qisqa yo’l necha kilometr?
- To’g’ri to’rtburchak shaklidagi mahallaning chegarasi bo’ylab yo’l 28 kilometr. Sharqdan g’arbga cho’zilgan tomoni shimoldan janubga cho’zilgan tomonidan 2 kilometr uzun. Sharqdan g’arbga cho’zilgan tomon necha kilometr?
- Katakli xaritada bozor maktabdan 3 katak sharqda va 2 katak shimolda joylashgan. Har qadamda faqat bir katak sharqqa yoki shimolga yuriladi. Maktabdan bozorga nechta turli yo’l bilan borish mumkin?
Javoblar va yechimlar
- 5 kilometr. Aziz yo’nalishini o’zgartirmagan, shuning uchun masofalar qo’shiladi: 3 + 2 = 5.
- Shimolida. Shartda xaritaning yuqori tomoni shimol ekani aytilgan; bozor aynan shu tomonda turibdi.
- C qishloqqa. Oqim tartibi A, B, C bo’lgani uchun B dan keyingi manzil C bo’ladi.
- 3 ta oraliq. Yo’l 4–5, 5–6 va 6–7 oraliqlaridan iborat; boshlang’ich bekatning o’zi oraliq emas.
- 8 kilometr. Kvadratning to’rtta teng tomoni bor, demak, to’liq aylanish masofasi 2 + 2 + 2 + 2 = 8.
- 150 metr. Cho’qqi va etak balandliklari orasidagi farq olinadi: 350 − 200 = 150.
- 6 kilometr. Xaritadagi har bir santimetrga 2 kilometr mos keladi: 3 × 2 = 6.
- Boshlang’ich nuqtada. Bir yo’ldagi teng masofali oldinga va orqaga yurish bir-birini qoplaydi.
- Sharqda, 3 kilometr uzoqlikda. Shimolga va janubga yurilgan teng masofalar qoplanadi, faqat sharqqa siljish qoladi.
- 15 kilometr. Avval 1 santimetrga 3 kilometr to’g’ri kelishini topamiz, keyin 5 × 3 = 15 ni hisoblaymiz.
- 20 kilometr. B qishloq yo’lning o’rtasida joylashgani uchun ikki bo’lak qo’shiladi: 12 + 8 = 20.
- 20 kilometr. Chegara ikkita uzun va ikkita qisqa tomondan tuzilgan: 6 + 4 + 6 + 4 = 20.
- 10 kilometr. Oltita belgi orasida beshta oraliq bor, shuning uchun 5 × 2 = 10.
- Soat 9:40 da. Yo’lda yurish va kutish birga 20 + 5 + 15 = 40 daqiqa davom etgan.
- Shimoli-g’arbda. Maktabdan kutubxonaga yetish uchun g’arbga ham, shimolga ham siljish kerak.
- 6 kilometr. Butun masofa uchta teng ulushdan iborat: bittasi A–B, ikkitasi B–C; 18 ÷ 3 = 6.
- 9 kilometr. B orqali yo’l 11 kilometr, C orqali esa 9 kilometr chiqadi; kichik yig’indi tanlanadi.
- 3-ustun, 1-qatorda. Ustun raqami 2 + 2 − 1 = 3, qator raqami esa 4 − 3 = 1 bo’ladi.
- 500 metr. Kattalashtirilgan xaritada avvalgi 1 kilometr endi 2 santimetrni egallaydi, uning yarmi esa 500 metrga teng.
- C orolda. B va D da har bir kelishga ketish mos tushadi, uchta ko’prigi bor A va C esa yo’lning ikki uchi bo’ladi. Masalan, A–B–C–D–A–C tartibi barcha ko’priklardan bir martadan o’tadi.
- Birinchi yo’lda, har kilometrga 20 metr. Birinchi yo’l uchun 60 ÷ 3 = 20, ikkinchisi uchun 60 ÷ 6 = 10 metr chiqadi.
- 2 ta yo’l. Markazga kirmaslik uchun avval ikki katak sharqqa, keyin ikki katak shimolga yoki avval ikki katak shimolga, keyin ikki katak sharqqa yuriladi.
- 6 kilometr. A–D–C yo’li 2 + 4 = 6 kilometr; A–B–C va A–D–B–C yo’llari 7 kilometrdan, A–B–D–C esa 10 kilometr chiqadi.
- 8 kilometr. Ikki qo’shni tomon yig’indisi 28 ÷ 2 = 14; farqi 2 bo’lgan bu tomonlar 6 va 8 kilometrdir.
- 10 ta yo’l. Besh qadamning ikkitasini shimolga ajratamiz: birinchi shimoliy qadamning o’rniga qarab ikkinchisi uchun 4, 3, 2 yoki 1 imkoniyat qoladi. Ularning yig’indisi 10 ga teng.
Mantiqiy fikrlashni qanday rivojlantirish mumkin
- Darsda chizma bilan ishlang. Shartni o’qigach, yo’llarni chizing, yo’nalishlarga strelka qo’ying. Hisoblashni shundan keyin boshlang.
- Oilaviy o’yinda navbat bering. Bir kishi savolni o’qisin, boshqalar mustaqil javob yozsin. Tezlikdan ko’ra, fikrni tushunarli izohlashga e’tibor qarating.
- O’lchov birliklarini tekshiring. Santimetr bilan kilometrni darrov qo’shmang. Qaysi son xaritaga, qaysinisi haqiqiy masofaga tegishli ekanini belgilang.
- Xatoni chizmadan izlang. Javob mos kelmasa, avval yo’nalishlar va oraliqlar sonini qayta ko’ring. Masalan, belgilar soni bilan ular orasidagi bo’shliqlar soni bir xil emas.
- Bola bilan rollarni almashtiring. U sizga shartli mahalla xaritasini chizib, topshiriq bersin. Savol tuzayotganda javob uchun ma’lumot yetarlimi, birga tekshiring.
Geografiya savollari uchun xaritani qanday chizish kerak?
Katakli qog’ozning yuqorisiga shimolni, pastiga janubni, o’ngiga sharqni, chapiga g’arbni yozing. Joylarni nuqta, yo’llarni chiziq bilan belgilang; masofani esa tegishli yo’l yoniga qo’ying.
Chizma aniq o’lchovda bo’lmasa, masofani ko’z bilan taxmin qilmang. Hisobda shartdagi sonlarga tayaning, aks holda uzunroq chizilgan yo’l sizni chalg’itishi mumkin.
Ko’p beriladigan savollar
Bu topshiriqlarni yechish uchun davlatlar va poytaxtlarni bilish kerakmi?
Yo’q, davlatlar yoki poytaxtlar haqidagi bilim talab qilinmaydi. Kerakli yo’nalish, masofa va harakat qoidalari har bir savolning o’zida berilgan.
Kichik yoshdagi bola qaysi savollardan boshlagani ma’qul?
Dastlab oson bo’limdagi qo’shish va joylashuv topshiriqlaridan boshlagani ma’qul. Yo’nalishlar chalkashsa, qog’ozdagi belgilar yoki stol ustidagi chizma yordamida shartni ko’rsating.
Qiyin savolda javob chiqmasa, yechimga darrov qarash kerakmi?
Avval shartni chizmaga aylantirib, har bir qadamni alohida tekshirib ko’ring. Keyin yechimni o’qib, o’z fikringiz qaysi joyda undan farq qilganini aniqlang.