Қиш ҳақида қизиқарли фактлар табиатда совуқ мавсум келганда нималар ўзгаришини тушунишга ёрдам беради. Қор, муз, кун узунлиги ва ҳайвонларнинг қишки одатлари бу фаслни кузатишни янада мароқли қилади.
Қиш ҳақида қисқача
Қиш — йил фаслларидан бири. Шимолий яримшарда у одатда совуқроқ об-ҳаво ва қисқароқ кундузлар билан кечади, аммо ҳар бир жойда қиш бир хил бўлмайди: баъзи ҳудудларда қор кўп ёғади, бошқаларида эса ёмғир ёки туман кўпроқ учрайди.
Фасллар Ернинг Қуёш атрофида айланиши ва ўқининг қиялиги билан боғлиқ. Шу сабабли Шимолий яримшарда қиш бўлган пайтда Жанубий яримшарда ёз бўлиши мумкин.
Қиш ҳақида қизиқарли фактлар
| № | Факт | Қисқа изоҳ |
|---|---|---|
| 1 | Фасллар яримшарларда турлича кечади | Шимолий яримшарда қиш бўлса, Жанубий яримшарда ёз бўлиши мумкин. |
| 2 | Ер ўқининг қиялиги фаслларга таъсир қилади | Ернинг турли қисмлари йил давомида Қуёш нурини бир хил миқдорда олмайди. |
| 3 | Қишда кундуз қисқаради | Шимолий яримшарда кундуз ёздагига қараганда қисқароқ, тун эса узунроқ бўлади. |
| 4 | Қор муз кристалларидан тузилади | Совуқ булутларда ҳосил бўлган майда муз кристаллари бирикиб қор парчаларини пайдо қилади. |
| 5 | Қор парчалари бир-биридан фарқ қилади | Кристалларнинг кўриниши уларнинг шаклланиш шароитига қараб ўзгаради. |
| 6 | Қор оппоқ кўринади | Қор ичидаги кўплаб муз кристаллари ёруғликни турли томонга қайтаради. |
| 7 | Сув музлаганда кенгаяди | Сув музга айланганда ҳажми ортади, шу сабабли музнинг зичлиги суюқ сувникидан пастроқ бўлади. |
| 8 | Муз сув юзида сузади | Муз суюқ сувдан енгилроқ бўлгани учун унинг юзасида қолади. |
| 9 | Қор тупроқни совуқдан асраши мумкин | Қор қатламида ҳаво қолади, бу эса тупроқнинг иссиқлигини сақлашга кўмаклашади. |
| 10 | Қишда ҳар доим қор ёғмайди | Ҳарорат ва об-ҳаво шароитига қараб ёмғир, туман ёки бошқа ёғинлар ҳам кузатилади. |
| 11 | Қиров совуқ юзаларда пайдо бўлади | Ҳаводаги сув буғи совуқ нарсалар юзасида музлаб, майда муз доналарини ҳосил қилади. |
| 12 | Туман майда сув томчиларидан иборат | У ерга яқин ҳавода пайдо бўлиб, атрофни хира кўрсатиши мумкин. |
| 13 | Баъзи дарахтлар қишда ҳам яшил туради | Доим яшил дарахтларнинг барглари ёки игнабарглари совуқ мавсумда ҳам сақланиб қолади. |
| 14 | Ҳайвонлар қишга турлича мослашади | Баъзилари қиш уйқусига кетади, айримлари бошқа жойга кўчади, бошқалари эса қалинроқ жун чиқаради. |
| 15 | Қиш манзараси жойга қараб ўзгаради | Бир ҳудудда қалин қор ётса, бошқа жойда қиш қуруқ ёки ёмғирли келиши мумкин. |
Қишдаги айрим ҳодисалар қандай юз беради?
Қор нега оппоқ кўринади?
Битта муз кристалли шаффоф бўлиши мумкин, аммо қор ичида кристаллар жуда кўп. Ёруғлик уларнинг юзаларига тегиб, турли томонга қайтади; шу боис қор кўзимизга оқ бўлиб кўринади. Бу худди қуёш нурининг майда, ялтироқ юзалардан тарқалишига ўхшайди.
Нега муз сувга ботмайди?
Сув музлаганда кенгаяди, музнинг зичлиги эса суюқ сувникидан камаяди. Шунинг учун муз бўлаги сув юзида қолади. Музлаган кўл ёки ҳовуз устидаги муз ҳам шу хусусияти билан сувдан фарқ қилади.
Қор тупроқни қандай асрайди?
Қор қатлами орасида ҳаво бўлади. Бу қатлам тупроқдан иссиқлик тез чиқиб кетишини камайтириши мумкин, худди ҳовлидаги тупроқ устига енгил кўрпа ёпилгандек. Қор қатлами қалин ёки юпқа бўлиши эса об-ҳавога боғлиқ.
Ҳайвонлар совуқ мавсумга қандай мослашади?
Ҳамма ҳайвон қишни бир хил ўтказмайди. Баъзилари совуқ даврда узоқроқ дам олади, айримлари қулайроқ жойларга кўчади, бошқалари эса танасида қалинроқ жун билан совуқдан сақланади. Булар ҳайвонларнинг яшаш тарзи ва муҳитига боғлиқ.
Болаларга қандай тушунтириш мумкин
Болага қишдаги ўзгаришларни кўрсатиш учун ҳовли ёки деразадан об-ҳавони бир неча кун кузатинг: ҳаво совуқми, осмон булутлими, ер ҳўлми ёки қорлими? Кузатувларни дафтарига чизиб ёки қисқа сўзлар билан ёзиб қўйса, қишнинг ҳар куни бир хил бўлмаслигини ўзи пайқайди.
Фаслларни тушунтириш учун тўп ва чироқдан фойдаланиш мумкин: тўпни Ер, чироқни Қуёш деб тасаввур қилинг. Тўпни қия тутиб айлантирганда унинг турли қисмлари ёруғликни турлича олишини кўрсатинг. Тажрибада чироқни кўзга тўғридан-тўғри тутманг.
Кўп бериладиган саволлар
Қор ҳар доим оппоқ бўладими?
Тоза қор одатда оппоқ кўринади, чунки унинг муз кристаллари ёруғликни турли томонга қайтаради. Тупроқ ёки бошқа нарсалар билан аралашса, қор ранги ўзгариши мумкин.
Нега айрим қиш кунлари қор ёғмайди?
Қор ёғиши учун об-ҳаво шароити мос келиши керак. Ҳарорат ва ҳаводаги намликка қараб қишда ёмғир ёғиши ёки ёғин бўлмаслиги ҳам мумкин.
Қиш ҳамма жойда бир вақтда бўладими?
Йўқ, яримшарларда фасллар қарама-қарши кечиши мумкин. Шимолий яримшарда қиш бўлганида Жанубий яримшарда ёз бўлиши эҳтимол.