Tinish belgilari testi 10–16 yoshli o’quvchilar va kattalar uchun mo’ljallangan 20 ta savoldan iborat. Har bir savolda bitta to’g’ri javobni tanlang, so’ng ro’yxat oxiridagi javoblar va izohlar bilan o’zingizni tekshiring.
Tinish belgilari bo’yicha test savollari
- Xabar mazmunidagi oddiy darak gap oxiriga odatda qanday belgi qo’yiladi?
A) Nuqta
B) So’roq belgisi
C) Ikki nuqta
D) Vergul - “Bugun kutubxonaga borasizmi” gapining oxiriga qaysi belgi mos?
A) Nuqta
B) So’roq belgisi
C) Vergul
D) Ikki nuqta - “Yashasin do’stlik!” gapidagi kuchli his-hayajonni qaysi belgi ifodalagan?
A) Ko’p nuqta
B) Nuqtali vergul
C) Undov belgisi
D) Tire - “Bozordan olma nok uzum oldik” gapida sanalgan mevalar orasiga nima qo’yiladi?
A) Ikki nuqta
B) So’roq belgisi
C) Qavs
D) Vergul - Qaysi gapda bir marta kelgan “va” bog’lovchisidan oldin vergul kerak emas?
A) Malika, kitobni olib kel.
B) Aziz va Jasur kutubxonaga bordi.
C) Bahor keldi, gullar ochildi.
D) Havo sovidi, lekin yomg’ir yog’madi. - Fikrning tugallanmay qolganini yoki nutqdagi uzilishni qaysi belgi ko’rsatishi mumkin?
A) Ko’p nuqta
B) Ikki nuqta
C) So’roq belgisi
D) Nuqtali vergul - Gapga qo’shimcha izoh sifatida kiritilgan ma’lumotni ajratish uchun qaysi juft belgi ishlatiladi?
A) Ikki nuqta va nuqta
B) Vergul va so’roq belgisi
C) Undov va nuqta
D) Ochiluvchi va yopiluvchi qavs - Kitob yoki hikoya nomini gap ichida ajratib ko’rsatishda qaysi belgi qo’llanadi?
A) Nuqtali vergul
B) So’roq belgisi
C) Qo’shtirnoq
D) Ko’p nuqta - “Nodira daftarni oching” gapida Nodiraga murojaat qilinyapti. To’g’ri yozilgan shaklni toping.
A) Nodira, daftarni oching.
B) Nodira daftarni, oching.
C) Nodira daftarni oching?
D) Nodira: daftarni oching. - “Albatta men sizga yordam beraman” gapida vergul qayerga qo’yiladi?
A) “Men” so’zidan keyin
B) “Sizga” so’zidan keyin
C) “Yordam” so’zidan keyin
D) “Albatta” so’zidan keyin - Takrorlangan “dam” bog’lovchilari qatnashgan gapni to’g’ri yozing.
A) Dam quyosh chiqadi dam yomg’ir yog’adi.
B) Dam quyosh chiqadi, dam yomg’ir yog’adi.
C) Dam, quyosh chiqadi dam yomg’ir yog’adi.
D) Dam quyosh, chiqadi dam yomg’ir yog’adi. - “Dars tugadi lekin bolalar hali tarqalmadi” gapida vergul qaysi so’zdan oldin keladi?
A) Dars
B) Tugadi
C) Lekin
D) Hali - “Bog’da turli mevalar pishdi: olma, nok, shaftoli” gapida ikki nuqta nima uchun qo’yilgan?
A) Savol berilgani uchun
B) Murojaat ajratilgani uchun
C) Gap tugallangani uchun
D) Umumiy nomdan keyin uning tarkibi sanalgani uchun - “Toshkent — O’zbekistonning poytaxti” gapida ega bilan ot orqali ifodalangan kesim orasiga qaysi belgi qo’yilgan?
A) Defis
B) Tire
C) Ikki nuqta
D) Nuqtali vergul - “O’qituvchi aytdi: «Daftarlarni oching»” misolida muallif gapidan keyingi belgi qaysi?
A) Vergul
B) Qavs
C) Ikki nuqta
D) So’roq belgisi - Gap o’rtasidagi murojaat to’g’ri ajratilgan variantni toping.
A) Siz, Aziz, javobni tushuntirib bering.
B) Siz Aziz, javobni tushuntirib bering.
C) Siz, Aziz javobni tushuntirib bering.
D) Siz Aziz javobni, tushuntirib bering. - “Agar vaqtim bo’lsa sizga qo’ng’iroq qilaman” gapida vergul qaysi so’zdan keyin qo’yiladi?
A) Agar
B) Vaqtim
C) Bo’lsa
D) Sizga - Sababni bildirgan ikkinchi qism qaysi variantda to’g’ri ajratilgan?
A) Men uyda qoldim chunki, yomg’ir yog’ayotgan edi.
B) Men, uyda qoldim chunki yomg’ir yog’ayotgan edi.
C) Men uyda, qoldim chunki yomg’ir yog’ayotgan edi.
D) Men uyda qoldim, chunki yomg’ir yog’ayotgan edi. - Suhbat matnida har bir kishining gapi yangi qatordan yozilsa, uning boshiga odatda nima qo’yiladi?
A) Tire
B) Ikki nuqta
C) Nuqtali vergul
D) Yopiluvchi qavs - O’z ichida vergullari bo’lgan, mazmunan nisbatan mustaqil qismlarni ajratishda qaysi belgi qo’llanishi mumkin?
A) So’roq belgisi
B) Nuqtali vergul
C) Undov belgisi
D) Qo’shtirnoq
To’g’ri javoblar
- A) Nuqta — oddiy xabarni bildirgan darak gap oxiriga odatda nuqta qo’yiladi.
- B) So’roq belgisi — gap suhbatdoshdan javob kutayotgan savolni bildiradi.
- C) Undov belgisi — bu gapda do’stlikni olqishlash kuchli his-hayajon bilan ifodalangan.
- D) Vergul — bog’lovchisiz sanalgan olma, nok va uzum nomlari vergul bilan ajratiladi.
- B) Aziz va Jasur kutubxonaga bordi. — bir marta kelgan “va” teng vazifadagi ikki bo’lakni bog’laganda, undan oldin vergul qo’yilmaydi.
- A) Ko’p nuqta — bu belgi tugallanmagan fikrni yoki nutqning uzilib qolganini ko’rsatishi mumkin.
- D) Ochiluvchi va yopiluvchi qavs — gapga qo’shilgan izoh qavs ichida berilishi mumkin.
- C) Qo’shtirnoq — asar nomi gap ichida qo’shtirnoq bilan ajratib ko’rsatiladi.
- A) Nodira, daftarni oching. — Nodira murojaat qilinayotgan shaxsni bildirgani uchun undan keyin vergul qo’yiladi.
- D) “Albatta” so’zidan keyin — bu gapdagi “albatta” ishonchni bildiruvchi kirish so’z bo’lib, vergul bilan ajratiladi.
- B) Dam quyosh chiqadi, dam yomg’ir yog’adi. — takrorlangan bog’lovchi bilan bog’langan qismlar orasiga vergul qo’yiladi.
- C) Lekin — qarama-qarshi mazmundagi qismlarni bog’lagan “lekin”dan oldin vergul keladi.
- D) Umumiy nomdan keyin uning tarkibi sanalgani uchun — “turli mevalar” degan umumiy ifodadan so’ng mevalarning nomlari keltirilgan.
- B) Tire — ushbu gapda ot bilan ifodalangan ega va kesim orasiga tire qo’yilgan.
- C) Ikki nuqta — muallifning “O’qituvchi aytdi” gapidan keyin aynan aytilgan so’zlar boshlanmoqda.
- A) Siz, Aziz, javobni tushuntirib bering. — gap o’rtasida kelgan murojaat ikki tomondan vergul bilan ajratiladi.
- C) Bo’lsa — shartni bildirgan “Agar vaqtim bo’lsa” qismi keyingi qismdan vergul bilan ajratiladi.
- D) Men uyda qoldim, chunki yomg’ir yog’ayotgan edi. — sababni izohlaydigan qismni boshlagan “chunki”dan oldin vergul qo’yiladi.
- A) Tire — suhbatdagi har bir kishining gapi yangi qatordan berilganda, uning oldiga odatda tire qo’yiladi.
- B) Nuqtali vergul — bu belgi ichki vergullari bor murakkabroq qismlar chegarasini aniqroq ko’rsatishga yordam beradi.
Testdan qanday foydalanish mumkin?
Darsda avval har kim mustaqil javob bersin. Keyin juftlikda faqat farq qilgan javoblarni muhokama qiling: belgining nomini aytish bilan cheklanmay, nega aynan shu joyga qo’yilganini tushuntiring.
Oilaviy o’yinda savollarni navbat bilan o’qishingiz mumkin. Javoblar bo’limini oxirigacha ochmang; kimdir adashsa, uni shoshirmay gapni ovoz chiqarib o’qishga va bo’laklarini topishga undang.
Mustaqil mashq uchun xato qilgan savolingizga o’xshash yangi gap tuzing. Masalan, murojaat haqidagi savolda adashsangiz, oila a’zosiga qaratilgan gap yozib, murojaatni vergul bilan ajrating.
Natijangizni baholang
Har bir to’g’ri javob uchun bir ball hisoblang. Bu baholash mashqdagi natijangizni kuzatish uchun berilgan, maktabdagi rasmiy baho o’rnini bosmaydi.
- 0–9 ta to’g’ri javob — asoslarni mustahkamlash kerak. Nuqta, so’roq va undov belgilaridan boshlang, keyin sanashdagi vergulga o’ting.
- 10–15 ta to’g’ri javob — yaxshi tayanch bor. Murojaat, kirish so’z hamda bog’lovchilar oldidagi vergullarni misollar bilan qayta mashq qiling.
- 16–20 ta to’g’ri javob — mavzuni yaxshi tushungansiz. Endi ko’chirma gap, tire va nuqtali vergul qatnashgan gaplarni mustaqil tuzib ko’ring.
Belgini tanlashda nimaga qarash kerak?
Faqat pauzaga tayanmang. Ovoz chiqarib o’qish yordam beradi, ammo har bir to’xtalgan joyga vergul qo’yilmaydi: avval so’zlar va gap qismlari qanday bog’langanini aniqlang.
Tire bilan defisni ham farqlang. Tire gap bo’laklari yoki suhbatdagi nutqni ajratadigan tinish belgisi; defis esa ayrim so’zlarning yozilishida ishlatiladigan qisqa chiziqdir.
Ko’p beriladigan savollar
Bu testni qaysi yoshdagilar ishlashi mumkin?
Test 10–16 yoshli o’quvchilar va bilimini tekshirmoqchi bo’lgan kattalarga mos. Oxirgi savollar qiyinroq tuyulsa, avval javob izohini o’qib, keyin o’zingiz misol yozing.
Nega “va”dan oldin vergul qo’yilmadi?
Testdagi gapda “va” bir xil vazifadagi ikki egani bir marta bog’lagan, shuning uchun vergul kerak emas. Buni “va” qatnashgan barcha gaplarga bir xil tatbiq etmang: avval gap tuzilishini tekshiring.
Tinish belgilari testini qayta ishlaganda nimani o’zgartirish kerak?
Qayta ishlaganda faqat harfni emas, tanlovingiz sababini ham yozing. Oldingi javoblarni yopib qo’ying va ayniqsa xato qilgan savollaringizdagi qoidani yangi gapda qo’llab ko’ring.